سرویس رادیات بخاری کامیونت و اصول آببندی شیلنگها 
تصور کنید در یک جاده کوهستانی پر پیچ و خم در حال رانندگی هستید، بار سنگینی پشت سرتان است و ناگهان احساس میکنید فرمان کشنده شما مثل سنگ سفت شده است. این کابوس هر رانندهی خودروی سنگینی است چرا که سیستم فرمان هیدرولیک نهتنها وظیفه هدایت خودرو را بر عهده دارد بلکه نقش مهمی در کاهش خستگی راننده و افزایش ایمنی سفر ایفا میکند.
در این مقاله از پایه یک به سراغ بررسی فنی و آموزش گامبهگام تعمیر این سیستم رفته و موارد زیر را بررسی میکنیم:
- نشانههای خرابی و روش عیبیابی سیستم فرمان
- ابزارهای مورد نیاز و الزامات ایمنی هنگام کار
- ۶ گام اصلی برای تخلیه روغن، دمونتاژ و تعویض قطعات
- تنظیم دقیق خلاصی دندهها و بستن مجدد جعبه فرمان
- آموزش هواگیری اصولی برای نرم شدن حرکت فرمان
- نکات نگهداری برای جلوگیری از خرابیهای پرهزینه
اگر میخواهید با مراحل باز کردن، سرویس و تعمیر سیستم فرمان هیدرولیک به زبانی ساده آشنا شوید، تا پایان این متن همراه ما باشید.
نشانههای خرابی و عیبیابی سیستم فرمان
پیش از شروع تعمیرات باید مشکلات سیستم فرمان را بهدرستی شناسایی کنید. سیستم هیدرولیک معمولا قبل از خرابی کامل علائمی را از خود نشان میدهد. شایعترین نشانه، شنیدن صدای زوزه یا نالهای ممتد هنگام چرخاندن فرمان است.
این صدا معمولا نشان دهنده وجود هوا در سیستم یا کاهش سطح روغن هیدرولیک است. اگر هنگام درجا کار کردن موتور، فرمان سفت است اما با گاز دادن نرم میشود به احتمال زیاد پمپ هیدرولیک ضعیف شده و نمیتواند فشار لازم را در دور پایین تامین کند.
یکی دیگر از نشانههای رایج، وجود نشتی روغن در اطراف جعبه فرمان یا شیلنگهای فشار قوی است. روغن هیدرولیک معمولا قرمز است و نشت آن روی شاسی کامیون یا کشنده به راحتی قابل تشخیص است. همچنین اگر احساس میکنید فرمان خودرو خلاصی بیش از حد دارد یا اصطلاحا گیج میزند مشکل ممکن است از جک فرمان یا خرابی سیبکها باشد. تشخیص صحیح عیب در این مرحله نصف راه تعمیر است و از باز کردن بیهوده قطعات سالم جلوگیری میکند.
ابزارهای مورد نیاز و الزامات ایمنی
کار با سیستم هیدرولیک شوخیبردار نیست، فشار روغن در سیستم فرمان سنگین بسیار بالاست (بیش از ۱۵۰ بار)؛ تخلیه ناگهانی این فشار میتواند باعث پرتاب قطعات یا پاشش شدید روغن و ایجاد جراحت شود. بنابراین، اولین قانون ایمنی این است که هرگز وقتی موتور روشن است اقدام به باز کردن لولههای فشار قوی نکنید. همچنین حتما از عینک ایمنی استفاده کنید زیرا پاشش روغن هیدرولیک به چشم بسیار خطرناک است.
خودرو را روی سطح صاف پارک کنید و از جکها و خرکهای مطمئن برای بالا نگه داشتن محور جلو استفاده کنید تا چرخها از زمین جدا شوند. برای انجام این کار به مجموعهای از آچارهای تخت و رینگی (معمولا سایزهای بزرگ)، انبردست، چکش لاستیکی، ظرف برای تخلیه روغن و البته کیت تعمیراتی مخصوص مدل کامیونت یا کامیون خود نیاز دارید.
داشتن یک پولیکش برای جدا کردن بازوی هزارخاری از شفت خروجی جعبه فرمان بسیار ضروری است زیرا این قطعه معمولا بسیار سفت است و با ضربه چکش باز نمیشود. تمیز بودن محیط کار نیز بسیار مهم است زیرا ورود کوچکترین ذره گرد و غبار به داخل سیستم هیدرولیک میتواند باعث خط و خش روی پیستون و خرابی مجدد شود. در ادامه ۶ گام اصلی برای تعمیر جعبهفرمان و سیستم هیدرولیک را بررسی میکنیم.

گام اول: تخلیه اصولی روغن هیدرولیک
برای این کار ابتدا مخزن روغن هیدرولیک را پیدا کنید؛ معمولا در پایینترین نقطه سیستم (نزدیک جعبه فرمان) شیلنگ برگشت روغن وجود دارد. زیر محل اتصال شیلنگ برگشت یک ظرف بزرگ قرار دهید و بست شیلنگ را باز کنید و اجازه دهید روغن به آرامی تخلیه شود. توجه داشته باشید که روغن هیدرولیک برای محیط زیست مضر است پس حتما آن را در ظروف مخصوص جمعآوری کنید و روی زمین نریزید.
پس از تخلیه اولیه برای اینکه روغن مانده در پمپ و سیلندر جعبه فرمان نیز خارج شود در حالی که موتور خاموش است و محور جلو روی جک قرار دارد فرمان را چند بار به آرامی از چپ به راست (تا انتها) بچرخانید. این عمل مانند یک تلمبه عمل کرده و باقیمانده روغن را از لولهها خارج میکند.
در برخی مدلهای تریلر و خودروهای سنگین جدیدتر پیچ تخلیه مخصوصی روی خود جعبه فرمان تعبیه شده که کار را آسانتر میکند. بررسی رنگ و بوی روغن تخلیه شده میتواند اطلاعات خوبی از وضعیت داخلی سیستم به شما بدهد؛ روغن سوخته و سیاه نشان دهنده گرمای بیش از حد سیستم است.
گام دوم: جداسازی اتصالات و لولهها
سیستم فرمان دارای دو نوع لوله اصلی است:
- لوله فشار قوی (رفت) که روغن را از پمپ به جعبه فرمان میآورد
- لوله فشار ضعیف (برگشت) که روغن را به مخزن بازمیگرداند
لولههای فشار قوی معمولا مهرههای فلزی بزرگتری دارند و جنس شیلنگ آنها بسیار ضخیمتر است. با استفاده از آچار مناسب مهرهها را باز کنید و حواستان باشد که لولهها را خم نکنید یا به آنها ضربه نزنید. پس از باز کردن لولهها فورا سر آنها و ورودیهای جعبه فرمان را با دستمال تمیز یا درپوشهای پلاستیکی بپوشانید.
این کار برای جلوگیری از ریزش روغن باقیمانده و مهمتر از آن جلوگیری از ورود خاک و شن به داخل سیستم مهم است. در این مرحله باید چهارشاخه فرمان (که غربیلک را به جعبه فرمان متصل میکند) را نیز جدا کنید. معمولا یک پیچ قفلی روی هزارخاری وجود دارد که باید کاملا باز و خارج شود تا شفت فرمان آزاد گردد.

گام سوم: باز کردن جعبه فرمان از روی شاسی
جعبه فرمان کامیون قطعهای سنگین و چدنی است که با پیچهای فولادی بزرگ به شاسی متصل شده است. قبل از باز کردن پیچهای اصلی باید بازوی پیتمن (بازوی متحرک زیر جعبه فرمان) را جدا کنید. مهره بزرگ پیتمن را باز کنید و با استفاده از پولیکش بازو را از شفت هزارخاری جدا نمایید. هرگز برای درآوردن پیتمن از حرارت مستقیم یا ضربات سنگین پتک استفاده نکنید زیرا این کار باعث آسیب دیدن کاسه نمد و بلبرینگهای داخل جعبه فرمان میشود.
پس از آزاد شدن پیتمن، پیچهای اتصال جعبه فرمان به شاسی را باز کنید. با توجه به وزن زیاد این قطعه (به خصوص در خودروهای سنگین) حتما از یک نفر کمک بگیرید یا از جک مخصوص گیربکس برای نگه داشتن آن استفاده کنید تا هنگام باز شدن آخرین پیچ قطعه سقوط نکند. سقوط جعبه فرمان میتواند باعث شکستن پوسته چدنی آن یا آسیب دیدن رزوه پیچها شود. پس از پیاده سازی قطعه را به روی میز کار منتقل کنید تا مراحل دمونتاژ آغاز شود.
گام چهارم: دمونتاژ و تعویض اورینگها
جعبه فرمان را روی گیره رومیزی محکم کرده و سپس درپوشهای بالا و پایین را باز کنید. دقت کنید که زیر این درپوشها معمولا فنر یا واشرهای تنظیم وجود دارد که نباید گم شوند. با احتیاط شفت ورودی (مارپیچ) و شفت خروجی (بخش دندانهدار) را خارج کنید.
داخل جعبه فرمان سیستم ساچمههای چرخشی وجود دارد؛ اگر تجربه کافی ندارید مراقب باشید که این مجموعه باز نشود زیرا جمع کردن دوباره ساچمهها قلق خاصی دارد و بسیار زمانبر است. ابزارهای که خریداری کردهاید باید شامل انواع کاسه نمدها، اورینگها و واشرهای تفلونی باشد. تمام قطعات لاستیکی قدیمی را خارج کرده و سطوح فلزی بهخصوص محل قرارگیری کاسه نمدها را با دقت بررسی کنید.
اگر روی شفتها خط و خش عمیق یا خوردگی وجود داشته باشد تعویض کاسه نمد فایدهای نخواهد داشت و روغنریزی ادامه مییابد که در این صورت شفت باید تراشکاری یا تعویض شود. هنگام جا زدن کاسه نمدهای جدید حتما آنها را با کمی روغن چرب کنید تا هنگام نصب لبپر نشوند.

گام پنجم: بستن مجدد و تنظیم خلاصی
پس از تعویض تمامی قطعات مصرفی و شستشوی قطعات فلزی با گازوئیل یا اسپری مخصوص مراحل بستن را به صورت معکوس انجام دهید. یکی از مهمترین نکات در این مرحله، تنظیم پیچ خلاصی است. این پیچ معمولا روی درپوش جعبه فرمان قرار دارد و باید آن را تا جایی سفت کنید که درگیری دندهها کامل شود اما نه آنقدر که حرکت فرمان سفت و پلهپله شود.
تنظیم دقیق این پیچ باید زمانی انجام شود که فرمان در حالت وسط قرار دارد زیرا بیشترین سایش در این ناحیه رخ میدهد. پس از مونتاژ کامل جعبه فرمان آن را مجددا روی شاسی کامیونت یا کامیون نصب کنید. پیچهای شاسی را با گشتاور (تورک) مشخص شده توسط کارخانه سفت کنید.
شل بودن این پیچها میتواند باعث لقی کل سیستم فرمان و گیج زدن خودرو در سرعتهای بالا شود. بازوی پیتمن را نصب کنید و مهره آن را محکم ببندید و حتما از اشپیل (پین قفلی) جدید برای ایمنی بیشتر استفاده کنید. لولههای هیدرولیک را وصل کنید و مطمئن شوید که اورینگهای سر شیلنگها نو هستند.
گام ششم: هواگیری اصولی
مهمترین بخش کار که اگر درست انجام نشود تمام زحمات شما به هدر میرود هواگیری سیستم است. مخزن را با روغن هیدرولیک استاندارد پر کنید و در حالی که هنوز چرخهای جلو روی جک هستند و موتور خاموش است فرمان را چندین بار آرام از یک سمت به سمت دیگر تا انتها بچرخانید.
حین این کار سطح روغن مخزن پایین میرود، بنابراین باید مدام آن را چک کرده و سرریز کنید تا روغن به خوبی وارد تمام حفرههای خالی جعبه فرمان شود. سپس بدون اینکه گاز بدهید موتور را روشن کرده و فرمان را به آرامی بچرخانید. اگر صدای زوزه شنیدید و روغن داخل مخزن کف کرد یعنی هنوز هوا در سیستم وجود دارد.
فرمان را چند بار به چپ و راست بچرخانید اما آن را در حالت انتهایی (قفل فرمان) نگه ندارید زیرا فشار پمپ به شدت بالا میرود. این کار را تا زمانی ادامه دهید که حبابهای هوا از مخزن خارج شده و صدای پمپ کاملا قطع شود. سپس سطح روغن را روی خط ماکزیمم تنظیم کنید و درب مخزن را ببندید.

نکات نگهداری برای افزایش عمر سیستم
تعمیر جعبه فرمان کاری پرهزینه و زمانبر است پس همیشه پیشگیری بهتر از درمان است. برای اینکه از خرابیهای زودرس جلوگیری کنید و عمر مفید سیستم هیدرولیک کامیون خود را افزایش دهید، رعایت نکات زیر ضروری است:
- تعویض روغن و فیلتر: هر دو سال یا ۱۰۰ هزار کیلومتر؛ روغن کهنه کاسهنمدها را نابود میکند.
- سلامت گردگیرها: پارگی گردگیر یعنی ورود خاک و آب؛ این خرابی هزینههای سنگینی به شما تحمیل میکند.
- قفل نکردن فرمان: فرمان را تا انتها (چپ یا راست) نگه ندارید تا پمپ و شیلنگها نسوزند.
اطمینان از عملکرد صحیح و پایداری سیستم فرمان
سیستم فرمان هیدرولیک رابط مستقیم شما با جاده است و سرویس دورهای و تعمیر اصولی آن نه تنها رانندگی را برای شما لذت بخشتر میکند بلکه ضامن ایمنی شما و سایر رانندگان در جاده است. با دنبال کردن مراحل گفته شده در این مقاله میتوانید بسیاری از مشکلات رایج این سیستم را شناسایی و برطرف کنید. فراموش نکنید که در خودروهای سنگین، کوچکترین سهلانگاری میتواند بزرگترین خسارتها را به بار آورد.

آیا شما تا به حال تجربه تعمیر یا خرابی سیستم هیدرولیک در جاده را داشتهاید؟ چه ترفندهایی برای هواگیری سریعتر یا نگهداری بهتر از فرمان کامیون خود میدانید؟ تجربیات و سوالات فنی خود را در بخش نظرات بنویسید تا کارشناسان ما و سایر همکاران بتوانند از دانش شما بهرهمند شوند.
این مطلب توسط تیم کارشناسان سایت پایه یک نوشته شده است.
پشت هر مطلب در وبلاگ پایه یک، کار تیمی است؛ خبرنگار میدانی، کارشناس فنی و پژوهشگر محتوا. از مقایسهٔ جزئیات تا راهنمای انتخاب بهترینهای انواع کامیون و کامیونت، راهنمای لوازم و قطعات خودروهای سنگین و... ما به تصمیمهای روزمره سنگین سواران کمک میکنیم. کلیک کنید تا با نویسندگان ما بیشتر آشنا شوید.
در حال حاضر هیچ نظر یا دیدگاهی ثبت نشده است. شما میتوانید اولین نفری باشید که دیدگاه یا نظر خود را برای ما ارسال میکنید.