تاخوگراف نسل دوم؛ شرط جدید ورود کامیونهای ایرانی به اتحادیه اروپا 
رانندگی با یک غول فلزی چهل تنی در جادههای کفی شاید پس از مدتی به امری روتین تبدیل شود، اما متوقف کردن و شروع مجدد حرکت در یک سربالایی تند، همچنان چالشی بزرگ و پر استرس برای بسیاری از رانندگان است.
هماهنگی میلیمتری و دقیق بین کلاچ، گاز و ترمز دستی در شرایطی که نیروی جاذبه با تمام توان میخواهد کشنده را به عقب بکشد یا به جلو هل بدهد، نیازمند تمرکز و مهارتی است که حتی رانندگان باتجربه را نیز در ترافیکهای سنگین کوهستانی خسته میکند.
خوشبختانه امروزه مهندسی مکانیک و الکترونیک دست به دست هم دادهاند تا این نبرد نابرابر با قوانین فیزیک را به فرایندی ایمن و خودکار تبدیل کنند. شرکتهای بزرگ خودروسازی با توسعه سیستمهای کمکی پیشرفته، دغدغه نیمکلاچ کردنهای پرفشار در سربالایی یا ترس از ترمز بریدن در سرازیریهای طولانی را از بین بردهاند.
در این مقاله از پایه یک قصد داریم به بررسی فناوریهای کنترل حرکت در شیب بپردازیم؛ سیستمهایی هوشمند که کنترل پدالها را در لحظات حساس بر عهده میگیرند تا ایمنی بار، راننده و جاده در بالاترین سطح ممکن حفظ شود.
سیستم کمکی شروع حرکت در سربالایی (Hill Start Assist – HSA)
یکی از رایجترین و کاربردیترین فناوریهای موجود در کامیون ها و کامیونتهای نسل جدید، سیستم کمکی شروع حرکت در سربالایی یا HSA است که در اصطلاح بازاری و میان رانندگان به ترمز تپه نیز شهرت دارد.
هدف اصلی این فناوری، جلوگیری از پدیده خطرناک رولبک (Rollback) یا همان عقب رفتن ناخواسته خودرو در لحظه شروع حرکت است. در خودروهای سنگین قدیمی، راننده برای مهار این نیروی منفی مجبور بود از تکنیکهای پیچیده پا و ترمز دستی استفاده کند که فشار شدیدی به صفحه کلاچ و دیفرانسیل وارد میکرد.
مکانیزم عملکرد HSA بر پایه هماهنگی دقیق بین حسگرهای شیبسنج و واحد کنترل ترمز (EBS) استوار است. زمانی که حسگرها تشخیص دهند تریلر در سطحی شیبدار متوقف شده است، سیستم به حالت آمادهباش در میآید. هنگامی که راننده پای خود را از روی پدال ترمز برمیدارد تا پدال گاز را فشار دهد، ECU (کامپیوتر خودرو) بهصورت هوشمند فشار باد ترمز را تخلیه نمیکند، بلکه آن را برای مدت کوتاهی در مدار چرخها حبس میکند.
این مکث کوتاه اما حیاتی، به موتور و سیستم انتقال قدرت فرصت میدهد تا گشتاور لازم برای غلبه بر وزن بار و شیب جاده را تولید کنند. به محض اینکه گشتاور موتور به حد نصاب رسید و خودرو توان لازم برای حرکت رو به جلو پیدا کرد، ترمزها به آرامی و بدون ضربه آزاد میشوند.
نتیجه این فرایند، شروع حرکتی نرم، ایمن و بدون استرس است که در آن نه تنها کامیون به عقب نمیرود، بلکه صفحه کلاچ نیز از ساییدگیهای شدید ناشی از نیم کلاچهای طولانی در امان میماند.

سیستم کنترل سرعت در سرازیری (Hill Descent Control – HDC)
اگر سربالاییها آزمونی برای قدرت موتور کامیون باشند، سرازیریهای طولانی آزمونی سخت برای سیستم ترمز و مهارت راننده هستند. بزرگترین کابوس هر راننده ترانزیت در گردنههای طولانی، پدیده خالی کردن ترمز یا داغ شدن بیش از حد لنتها است. سیستم کنترل سرعت در سرازیری (HDC) دقیقا برای مقابله با این خطر طراحی شده است.
این فناوری به راننده اجازه میدهد تا سرعت مشخصی را برای پایین آمدن از شیب تعیین کند و سپس پای خود را از روی تمام پدالها بردارد. برخلاف کروز کنترلهای قدیمی که فقط روی گاز تسلط داشتند، HDC مغز متفکر سیستمهای بازدارنده است.
این سیستم به صورت خودکار و با دقتی بالا، ترکیبی از ترمز موتور، ریتاردر یا اینتاردر گیربکس و در نهایت ترمزهای اصلی چرخها را فعال میکند. هدف این است که سرعت تریلی حتی یک کیلومتر هم از حد تعیین شده فراتر نرود، بدون اینکه فشار مداوم و خطرناکی روی لنتهای ترمز اعمال شود. در واقع HDC اولویت ترمزگیری را به سیستمهای کمکی (ریتاردر و ترمز موتور) میدهد و لنتها را به عنوان آخرین سنگر ایمنی، خنک و آماده نگه میدارد.

نسل جدید کنترلگرها: کروز کنترلهای پیشبینی کننده (PCC)
اما اوج هنر مهندسی در کامیونها و کشندههای مدرن اروپایی، سیستمهایی هستند که نه تنها شیب زیر چرخ، بلکه شیبهای چند کیلومتر جلوتر را هم میبینند. این فناوری که با نامهایی مانند I-See (در ولوو) یا PPC (در مرسدس بنز) شناخته میشود، ترکیبی از GPS دقیق و نقشههای سه بعدی توپوگرافی است.
در این سیستم، کامپیوتر خودرو چشم بسته رانندگی نمیکند، بلکه دقیقا میداند که تا ۲ کیلومتر جلوتر چه پستی و بلندیهایی در انتظار است. عملکرد این سیستم بسیار جالب است. تصور کنید کشنده به یک سربالایی نزدیک میشود؛ سیستم هوشمند قبل از رسیدن به دامنه شیب، کمی سرعت را افزایش میدهد تا با دور موتور و انرژی جنبشی بالا وارد سربالایی شود و از تعویض دندههای غیرضروری جلوگیری کند.
برعکس، زمانی که سیستم تشخیص دهد قله شیب نزدیک است، پاشش سوخت را قطع میکند و اجازه میدهد خودرو با نیروی اینرسی از قله عبور کرده و در سرازیری بعدی، گیربکس را در حالت خلاص هوشمند (Eco-Roll) قرار میدهد. این مدیریت دقیق دنده و گاز که فراتر از تواناییهای انسانی است، علاوهبر افزایش ایمنی، مصرف سوخت را در مسیرهای کوهستانی به شکل چشمگیری کاهش میدهد.

تفاوت ترمز تپه (Hill Hold) با ترمز پارک برقی
یکی از سوالات پرتکرار و سوء تفاهمهای رایج در میان رانندگان کامیونت و خودروهای سنگین، یکسان دانستن سیستم ترمز تپه (HSA) با ترمز دستی برقی (EPB) یا سیستم اتو هلد (Auto Hold) است.
اگرچه هدف نهایی هر دو سیستم جلوگیری از حرکت ناخواسته خودرو است، اما عملکرد فنی و کاربرد آنها کاملا متفاوت است. سیستم کمکی شروع حرکت (HSA) یک سیستم موقت و گذرا است؛ یعنی فقط برای چند ثانیه (معمولا ۳ ثانیه) ترمز را نگه میدارد و اگر راننده در این بازه گاز ندهد، ترمز رها شده و ماشین به عقب میرود. این سیستم از فشار باد موجود در مدار ترمزهای سرویس استفاده میکند.

در مقابل، ترمز پارک برقی که جایگزین اهرمهای قدیمی و بزرگ در کابین شده است، یک سیستم دائمی و مکانیکی است. وقتی شما دکمه ترمز پارک را میزنید (یا سیستم اتو هلد فعال میشود)، لنتها تا زمانی که شما نخواهید، درگیر باقی میمانند، حتی اگر ساعتها طول بکشد.
این سیستم معمولا مکانیزم فنر ترمز را قفل میکند و برای توقفهای طولانی پشت چراغ قرمز یا پارکینگ طراحی شده است. بنابراین، نباید HSA را با ترمز دستی اشتباه گرفت؛ اولی برای لحظه حرکت است و دومی برای توقف کامل. در جدول زیر این دو سیستم را باهم به طور خلاصه مقایسه میکنیم:
| ویژگی | سیستم کمکی شروع حرکت در سربالایی (HSA) | ترمز پارک برقی / اتو هلد (EPB / Auto Hold) |
| هدف اصلی | جلوگیری از عقب رفتن خودرو در لحظه شروع حرکت | نگه داشتن خودرو در حالت سکون کامل و طولانی |
| مدت زمان عملکرد | موقت (۲ تا ۴ ثانیه) | دائم (تا زمانی که راننده یا سیستم آن را غیر فعال کند.) |
| نحوه آزادسازی | خودکار (به محض رسیدن گشتاور موتور به چرخ) | دستی (با دکمه) یا خودکار (با حرکت قوی خودرو) |
| مکانیزم درگیری | استفاده از فشار هوای فشرده در ترمز سرویس | قفل مکانیکی یا الکترونیکی کالیپرها/فنرها |
| کاربرد اصلی | ترافیکهای روان در سربالایی، شروع حرکت در رمپ | توقف پشت چراغ قرمز، پارک کردن، تخلیه بار |
مزایای استفاده از این فناوریها در ناوگان حملونقل
ورود این سطح از تکنولوژی به کابین کامیونها، فراتر از یک آپشن لوکس است و مزایای عملیاتی چشمگیری دارد:
- ایمنی فعال: کاهش خستگی راننده در مسیرهای کوهستانی و از بین رفتن خطای انسانی (فراموش کردن ترمز دستی یا دیر کلاچ گرفتن) که عامل بسیاری از تصادفات زنجیرهای است.
- کاهش استهلاک: سیستمهای کنترل شیب با حذف نیم کلاچهای غیر ضروری، عمر صفحه کلاچ را تا ۳۰ درصد افزایش میدهند. همچنین استفاده هوشمند از ریتاردر در سرازیری، عمر لنتهای ترمز را چندین برابر میکند.
- بهینهسازی مصرف سوخت: کروز کنترلهای پیشبینیکننده با حذف گاز دادنهای بیمورد قبل از سرازیری و استفاده از اینرسی، میتوانند تا ۵ درصد در مصرف گازوئیل صرفهجویی کنند که در مقیاس یک شرکت حملونقل عدد بزرگی است.

آینده در دستان هوش مصنوعی
فناوریهای کنترل حرکت در شیب، نشان دهنده گذر از دوران رانندگی مکانیکی به عصر رانندگی هوشمند هستند. امروز یک کشنده مدرن میتواند جاده را ببیند، شیب را حس کند و تصمیماتی بگیرد که گاهی از تصمیمات یک راننده خسته دقیقتر است.
این سیستمها نه برای جایگزینی راننده، بلکه برای تبدیل شدن به دستیاری قابل اعتماد طراحی شدهاند تا سختی کار طاقت فرسای رانندگی جاده را کاهش دهند. انتظار میرود در آینده نزدیک و با فراگیر شدن کامیونهای خودران، نقش این سیستمها در مدیریت کامل حرکت خودرو در تمام شرایط جادهای، پررنگتر از همیشه شود.
آیا تجربه رانندگی با کامیونهای مجهز به سیستم I-See ولوو یا اینتاردرهای هوشمند اسکانیا را داشتهاید؟ به نظر شما این سیستمها در جادههای پر پیچوکم ایران چقدر کارایی دارند؟ نظرات و تجربیات ارزشمند خود را با ما در میان بگذارید.
این مطلب توسط تیم کارشناسان سایت پایه یک نوشته شده است.
پشت هر مطلب در وبلاگ پایه یک، کار تیمی است؛ خبرنگار میدانی، کارشناس فنی و پژوهشگر محتوا. از مقایسهٔ جزئیات تا راهنمای انتخاب بهترینهای انواع کامیون و کامیونت، راهنمای لوازم و قطعات خودروهای سنگین و... ما به تصمیمهای روزمره سنگین سواران کمک میکنیم. کلیک کنید تا با نویسندگان ما بیشتر آشنا شوید.
در حال حاضر هیچ نظر یا دیدگاهی ثبت نشده است. شما میتوانید اولین نفری باشید که دیدگاه یا نظر خود را برای ما ارسال میکنید.