تاخوگراف نسل دوم؛ شرط جدید ورود کامیونهای ایرانی به اتحادیه اروپا 
تصور کنید با یک کامیون یا کشنده حامل بیست تن بار، در حال پایین آمدن از گردنههای پرشیب جاده هراز یا چالوس هستید. در چنین شرایطی، بوی تند لنت ترمز و داغ شدن کاسه چرخها فقط یک نشانه ساده نیست، بلکه شروع یک دردسر بزرگ است که میتواند کنترل خودرو را از دست شما خارج کند.
سیستم ترمز اصلی خودروهای سنگین، هرچقدر هم قدرتمند باشد، برای ترمزگیریهای مداوم و طولانی مدت طراحی نشده و در اثر حرارت بالا کارایی خود را از دست میدهد. اینجاست که پای سیستمهای ترمز کمکی یا همان ریتاردرها به میان میآید.
ریتاردرها فرشتگان نجات خودروهای سنگین در سراشیبیها هستند که بدون درگیر کردن لنت و دیسک، سرعت خودرو را کاهش میدهند. اما همه ریتاردرها عملکرد یکسانی ندارند. در بازار امروز، دو فناوری اصلی یعنی هیدرولیکی و الکتریکی با هم رقابت میکنند که هرکدام طرفداران و منتقدان خود را دارند.
در این مقاله از پایه یک، قصد داریم به صورت تخصصی تفاوتهای بنیادین، مزایا و معایب این دو فناوری را بررسی کنیم تا بدانید کدام یک برای نوع کاربری و خودروی شما انتخاب مناسبتری است و در عمل چه تفاوتهایی با هم دارند.
ریتاردر چیست و چرا ترمز اصلی کافی نیست؟
برای درک اهمیت ریتاردر، ابتدا باید ضعف ذاتی سیستمهای ترمز معمولی را بشناسیم. ترمزهای پدالی (سرویس) بر اساس اصطکاک کار میکنند؛ یعنی لنت را به دیسک یا کاسه میفشارند تا انرژی جنبشی تریلی را به گرما تبدیل کنند.
مشکل اینجاست که وقتی این گرما از حد مشخصی بالاتر میرود، ضریب اصطکاک به شدت کاهش مییابد و اصطلاحا ترمز زیر پدال خالی میکند یا چوب میشود. این پدیده خطرناک در خودروهای سنگین به دلیل وزن بالا، بسیار سریعتر از خودروهای سواری رخ میدهد.
ریتاردر یا کند کننده، سیستمی است که دقیقا برای جلوگیری از این اتفاق طراحی شده است. این سیستم بدون ایجاد هیچگونه سایش فیزیکی بین قطعات، سرعت شفت خروجی گیربکس یا گاردان را کاهش میدهد. با استفاده از ریتاردر، راننده میتواند در تمام طول سراشیبی بدون حتی یک بار لمس کردن پدال ترمز، سرعت کامیونت یا اتوبوس خود را ثابت نگه دارد. این کار باعث میشود تا ترمزهای اصلی خنک و آماده باقی بمانند تا در صورت بروز یک موقعیت اضطراری و نیاز به توقف کامل، با حداکثر قدرت عمل کنند.

ریتاردر هیدرولیکی؛ قدرت سیال در دل گیربکس
ریتاردرهای هیدرولیکی که در ایران بیشتر با نام اینتاردر (Intarder) یا ریتاردر گیربکسی شناخته میشوند، فناوری غالب در کامیون های مدرن اروپایی هستند. اساس کار این سیستم بر مبنای مقاومت هیدرودینامیکی روغن است.
در داخل محفظه این ریتاردر، دو توربین وجود دارد: یکی ثابت (استاتور) و دیگری متحرک (روتور) که به شفت خروجی گیربکس متصل است. وقتی راننده دسته ریتاردر را میکشد، روغن مخصوص یا همان روغن گیربکس به فضای بین پرههای این دو توربین پمپ میشود.
چرخش روتور باعث شتاب گرفتن روغن میشود، اما استاتور که ثابت است، جلوی حرکت روغن را میگیرد و آن را منحرف میکند. این تلاطم و مقاومت ایجاد شده توسط روغن، مانند یک سد محکم جلوی چرخش آزادانه شفت گیربکس را میگیرد و در نتیجه سرعت چرخها کاهش مییابد. نکته کلیدی در ریتاردرهای هیدرولیکی این است که انرژی جنبشی خودرو مستقیما به انرژی حرارتی در روغن تبدیل میشود.
این حرارت تولید شده باید خیلی سریع دفع شود، وگرنه روغن میسوزد. به همین دلیل، ریتاردرهای هیدرولیکی مجهز به یک مبدل حرارتی قدرتمند هستند که روغن داغ را در مجاورت آب رادیاتور موتور قرار میدهد تا خنک شود.
این یعنی در هنگام استفاده از ریتاردر هیدرولیکی در یک تریلر سنگین، دمای آب موتور بالا میرود و سیستم خنککاری خودرو باید کاملا سالم و قدرتمند باشد تا بتواند این بار حرارتی اضافه را مدیریت کند.
از مزایای اصلی این سیستم میتوان به وزن بسیار سبک، ابعاد جمعوجور و قدرت ترمزگیری یکنواخت و نرم اشاره کرد که فشار ناگهانی به شاسی وارد نمیکند.
ریتاردر الکتریکی؛ قدرت میدان مغناطیسی
در سوی دیگر میدان، ریتاردرهای الکتریکی قرار دارند که در بازار ایران اغلب با نام برند مشهور فرانسویشان یعنی «تلما» (Telma) شناخته میشوند. برخلاف مدل هیدرولیکی که با روغن سر و کار دارد، این سیستم بر پایه قوانین الکترومغناطیس کار میکند.
ساختار این ریتاردر شامل یک بخش ثابت (استاتور) حاوی سیمپیچهای مسی و دو صفحه فلزی دوار (روتور) است که به گاردان متصل میشوند. محل نصب این سیستم معمولا بین گیربکس و دیفرانسیل یا روی اکسل عقب است.
زمانی که راننده دسته ریتاردر را فعال میکند یا پدال ترمز را به نرمی فشار میدهد، جریان برق از باتری و دینام به سیمپیچهای استاتور وارد میشود. این جریان باعث ایجاد یک میدان مغناطیسی قدرتمند میگردد.

عبور صفحات دوار (روتورها) از میان این میدان مغناطیسی، باعث ایجاد جریانهای گردابی در آنها میشود. طبق قوانین فیزیک، این جریانها نیرویی در خلاف جهت چرخش ایجاد میکنند که منجر به کاهش سرعت گاردان و در نهایت چرخها میشود.
مهمترین ویژگی ریتاردر الکتریکی، خنککاری با هوا است. پرههایی که روی دیسکهای روتور طراحی شدهاند، هنگام چرخش مانند یک پنکه عمل میکنند و گرمای تولید شده را به هوای محیط میدهند. این یعنی عملکرد تلما هیچ فشار حرارتی به رادیاتور و سیستم خنککاری موتور وارد نمیکند.
همچنین پاسخگویی این سیستم تقریباً آنی است؛ به محض فشردن کلید، میدان مغناطیسی شکل میگیرد و کاهش سرعت آغاز میشود، در حالی که در مدلهای هیدرولیکی زمان کوتاهی برای پمپ شدن روغن لازم دارند.
دوئل فنی؛ تفاوتهای کلیدی در یک نگاه
حالا که با مکانیزم عملکرد هر دو سیستم آشنا شدیم، زمان آن رسیده که آنها را در یک نبرد رودررو قرار دهیم. انتخاب بین ریتارد روغنی و برقی به فاکتورهای زیادی مثل نوع خودرو، مسیرهای تردد و بودجه بستگی دارد. هر سیستم نقاط قوت و ضعف خاص خود را دارد که در عملکرد نهایی تاثیرگذار است.
در جدول زیر، تمام تفاوتهای فنی و عملیاتی این دو رقیب را به صورت خلاصه و کاربردی برای شما لیست کردهایم تا بتوانید با دیدی بازتر تصمیم بگیرید:
| معیار مقایسه | ریتاردر هیدرولیکی | ریتاردر الکتریکی |
| مکانیزم عملکرد | مقاومت سیال (روغن) و توربین | میدان مغناطیسی و جریان گردابی |
| سیستم خنککاری | وابسته به آب رادیاتور موتور | مستقل (خنککاری با هوا توسط پرههای روتور) |
| وزن و ابعاد | سبک، جمعوجور و یکپارچه با گیربکس | سنگین و جاگیر (نصب روی شاسی) |
| پاسخگویی و سرعت عمل | با کمی تاخیر (پر شدن روغن) | آنی و لحظهای |
| عملکرد در سرعت پایین | ضعیف (نیاز به دور موتور بالا دارد) | عالی (قدرت بالا حتی در ترافیک) |
| تاثیر جانبی روی خودرو | بالا رفتن دمای آب موتور در سراشیبی | فشار روی دینام و باتری (مصرف برق بالا) |
| هزینه و استهلاک | تعویض روغن و فیلتر، خرابی اورینگها | استهلاک کم (فقط بازدید بلبرینگ و سیمکشی) |
| کاربری ایدهآل | کشندههای ترانزیت و مسیرهای طولانی | کامیونتهای پخش، اتوبوس شهری و خودروهای قدیمی |
جمعبندی؛ کدام اینتاردر را انتخاب کنیم؟
در نبرد بین روغن و برق، نمیتوان یک برنده قطعی اعلام کرد، چرا که هر کدام برای ماموریت خاصی ساخته شدهاند. اگر شما راننده یک کشنده ترانزیت مدرن هستید که مدام در جادههای کوهستانی طولانی تردد میکنید و بار سنگین دارید، ریتاردر هیدرولیکی (اینتاردر) به دلیل وزن کم، یکپارچگی با گیربکس و قدرت بالا در سرعتهای جادهای، انتخاب هوشمندانهتری است و استاندارد روز اروپا محسوب میشود.

اما اگر خودروی شما قدیمی است و گیربکس آن قابلیت نصب اینتاردر ندارد، یا در مسیرهای شهری با ترمزگیریهای مکرر و سرعت پایین کار میکنید (مثل کامیونتهای پخش یا اتوبوس های درون شهری)، نصب ریتاردر الکتریکی میتواند ایمنی شما را تضمین کند و استهلاک لنتها را به شدت کاهش دهد. در نهایت، وجود هر نوع ریتاردری بهتر از نبودن آن است، زیرا این سیستم ضامن جان راننده و سلامت بار در سرازیریهای خطرناک است.
شما تجربه کار با کدام سیستم را دارید؟ اینتاردر گیربکسی را ترجیح میدهید یا نوع برقی؟ به نظر شما کدام یک در جادههای ایران با شرایط آبوهوایی خاص و گردنههای تند، عملکرد قابل اطمینانتری دارد؟ نظرات خود را برای ما بنویسید.
این مطلب توسط تیم کارشناسان سایت پایه یک نوشته شده است.
پشت هر مطلب در وبلاگ پایه یک، کار تیمی است؛ خبرنگار میدانی، کارشناس فنی و پژوهشگر محتوا. از مقایسهٔ جزئیات تا راهنمای انتخاب بهترینهای انواع کامیون و کامیونت، راهنمای لوازم و قطعات خودروهای سنگین و... ما به تصمیمهای روزمره سنگین سواران کمک میکنیم. کلیک کنید تا با نویسندگان ما بیشتر آشنا شوید.
در حال حاضر هیچ نظر یا دیدگاهی ثبت نشده است. شما میتوانید اولین نفری باشید که دیدگاه یا نظر خود را برای ما ارسال میکنید.