تاخوگراف نسل دوم؛ شرط جدید ورود کامیونهای ایرانی به اتحادیه اروپا 
فناوری ترمز اضطراری خودکار کامیون (AEB) یکی از پیشرفتهترین سامانههای ایمنی فعال در خودروهای سنگین است که برای پیشگیری از تصادفهایی طراحی شده است که به دلیل رعایت نکردن فاصله ایمنی با حواسپرتی راننده رخ میدهد. این سیستم با استفاده ترکیبی از رادار، دوربین و گاهی حسگر لیدار، محیط مقابل خودرو را بهصورت پیوسته پایش میکند و در صورت تشخیص خطر برخورد، ابتدا به راننده هشدار میدهد و در صورت عدم واکنش، بهصورت خودکار ترمزگیری میکند. هدف این فناوری، کاهش شدت تصادف یا جلوگیری کامل از آن است؛ بهویژه در موقعیتهایی که خطای انسانی، خستگی یا حواسپرتی راننده نقش اصلی در بروز حادثه دارد.
عملکرد AEB معمولاً در سه مرحله انجام میشود: مرحله هشدار اولیه (Forward Collision Warning)، مرحله پیشفعالسازی ترمز برای آمادهسازی مدارهای هیدرولیک و در نهایت، ترمزگیری خودکار با حداکثر توان. این فرآیند تنها در کسری از ثانیه انجام میشود و در کامیونها و تریلیها، از طریق هماهنگی میان واحد کنترل ترمز (ECU)، سیستم پایداری (ESC) و رادار جلو صورت میگیرد. نکته مهم این است که سامانه، اطلاعات سرعت، زاویه فرمان و موقعیت مانع را ترکیب کرده و بهصورت پویا شدت ترمز را تنظیم میکند.
در این مقاله از پایه یک، عملکرد فنی و کاربردی این فناوری را از منظر رانندگان، مدیران ناوگان و کارشناسان فنی بررسی میکنیم. AEB در حال حاضر بخشی جداییناپذیر از سامانههای ایمنی کامیونهای مدرن است و در کنار فناوریهایی مانند کروز کنترل تطبیقی (ACC) و هشدار برخورد از جلو، مسیر حرکت بهسمت خودرانسازی سطح ۲ و ۳ را هموار کرده است. این سیستم نهتنها ایمنی سرنشینان و سایر خودروها را افزایش میدهد، بلکه با کاهش خسارتهای مالی و توقف ناوگان پس از حادثه، تأثیر مستقیمی بر بهرهوری اقتصادی شرکتهای حملونقل دارد.
تاریخچه و چارچوبهای قانونی AEB در خودروهای سنگین
فناوری ترمز برخورد از جلو (AEB) ابتدا در خودروهای سواری معرفی شد، اما در دهه اخیر بهسرعت وارد کلاس خودروهای تجاری و سنگین شده است. نخستین گام رسمی در قانونگذاری این فناوری، در مقررات UNECE R131 برداشته شد که عملکرد و الزامات فنی سیستم ترمز اضطراری خودکار را برای خودروهای کلاس M2، M3، N2 و N3 (یعنی کامیونها، اتوبوسها و مینیبوس ها) مشخص میکند. این مقررات، محدوده سرعت فعالسازی (معمولاً بین ۱۰ تا ۸۰ کیلومتر در ساعت)، فاصله هشدار، و شرایط محیطی را تعریف کرده و از تولیدکنندگان میخواهد سامانه را در سناریوهای واقعی از جمله توقف ناگهانی خودرو جلو یا کاهش سرعت شدید آزمایش کنند.
در اتحادیه اروپا، بر اساس مقررات ایمنی عمومی (GSR)، تجهیز کامیونهای جدید به سیستم AEB از ژوئیه ۲۰۲۴ برای مدلهای جدید و از سال ۲۰۲۶ برای همه تولیدات الزامی شده است. هدف این قانون، کاهش مرگومیر ناشی از تصادفهای شهری و بینشهری و هماهنگی استانداردها میان کشورهای عضو است. در آمریکا نیز سازمان NHTSA و FMCSA در حال تدوین استاندارد ملی AEB برای کامیونهای سنگین هستند تا از سالهای آینده، نصب آن برای ناوگان حملونقل بینایالتی اجباری شود.
در ایران، قوانین جدید تحت عنوان استانداردهای ۸۵ گانه، وجود این سیستم را در خودروهای تجاری و سواری اجباری کرده است. هرچند در برخی موارد این سیستم صرفا در نقش هشداردهنده ظاهر میشود و خودرو را متوقف نمیکند، اما با گسترش ورود کامیونهای مجهز به ترمز AEB از برندهایی مانند ولوو و مرسدس بنز، زمینه آشنایی فنی و عملیاتی با این سیستم در حال شکلگیری است. در آینده، اجرای استاندارد ملی مشابه اروپا میتواند نقش مهمی در ارتقای ایمنی جادهای کشور داشته باشد، بهویژه در مسیرهایی که تصادفهای ناشی از خستگی رانندگان کامیون سهم بالایی دارند.
استانداردها و آزمونها در فناوری AEB
برای اطمینان از عملکرد صحیح ترمز اضطراری خودکار کامیون (AEB)، مجموعهای از آزمونهای استاندارد در سطح جهانی تدوین شده است. مهمترین آنها، مقررات UNECE R131 است که شرایط عملکرد سیستم در مواجهه با سناریوهای واقعی را بررسی میکند. در این آزمونها، کامیون باید در مواجهه با موانع مختلف مانند خودرویی که ناگهان توقف کرده یا در حال کاهش سرعت است، واکنش مناسب نشان دهد. ارزیابیها در سرعتهای متفاوت انجام میشود تا مشخص شود آیا سامانه میتواند از برخورد جلوگیری کرده یا سرعت برخورد را به حداقل برساند. در کنار آن، شرایط محیطی مانند باران، مه و نور مستقیم خورشید نیز در آزمایشها شبیهسازی میشود تا پایداری عملکرد سیستم در موقعیتهای دشوار بررسی گردد.
در اروپا، برنامه Euro NCAP از سال ۲۰۲۴ با معرفی شاخه جدیدی تحت عنوان Safer Trucks، ارزیابی ایمنی خودروهای سنگین را آغاز کرده است. در این برنامه، عملکرد AEB در چند سناریوی کلیدی شامل برخورد با خودروهای ثابت، متحرک و عابران پیاده ارزیابی میشود. نتایج این آزمونها بهصورت رتبهبندی منتشر شده و معیار تصمیمگیری برای خریداران و مدیران ناوگان قرار میگیرد. این امر باعث شده سازندگان کامیونها، بهبود عملکرد AEB را بهعنوان اولویت اصلی در توسعه نسلهای جدید محصولات خود در نظر بگیرند.
از سوی دیگر، در ایالات متحده، سازمان NHTSA (سازمان ملی ایمنی ترافیک بزرگراهی) و موسسات تحقیقاتی مانند IIHS آزمونهای مستقل خود را روی کامیونها و اتوبوس ها انجام میدهند. در این آزمایشها، دادههای مربوط به زمان واکنش سیستم، میزان کاهش سرعت، فاصله توقف و هشدار راننده ثبت میشود. استفاده از این دادهها برای بهبود نرمافزار تشخیص مانع و افزایش دقت حسگرها اهمیت بالایی دارد. انتظار میرود با تدوین استانداردهای بومی و اجرای آزمونهای مشابه در ایران، بتوان ایمنی ناوگانهای بینشهری را در سطحی قابل مقایسه با اروپا افزایش داد.
این فناوری چقدر جادهها را ایمنتر میکند؟ بررسی تصادفها و خسارات
بر اساس پژوهشهای انجامشده توسط IIHS و Transport Research Laboratory، استفاده از سامانه ترمز AEB در کامیونهای سنگین توانسته تا ۴۱ درصد از برخوردهای عقببهجلو را کاهش دهد. این آمار نشان میدهد که فناوری AEB نهتنها در جلوگیری از تصادف، بلکه در کاهش شدت برخورد و خسارتهای مالی نیز بسیار مؤثر است. کامیونهایی که به این سیستم مجهز هستند، در شرایط اضطراری مانند توقف ناگهانی خودرو جلو یا ترافیک سنگین، سریعتر از راننده واکنش نشان داده و در بسیاری از موارد برخورد را بهطور کامل خنثی میکنند.
در تحقیقات میدانی انجامشده در اروپا، ناوگانهایی که از فناوری AEB استفاده کردهاند، تا ۳۰ درصد کاهش هزینه بیمه و تا ۲۵ درصد کاهش توقف عملیاتی پس از حادثه را تجربه کردهاند. برای شرکتهای حملونقل، این ارقام به معنای صرفهجویی چشمگیر در هزینههای تعمیر، خسارت بار و زمان خواب ناوگان است. علاوه بر آن، بهبود سابقه ایمنی ناوگان، باعث افزایش اعتماد کارفرماها و دریافت قراردادهای حمل بلندمدت شده است.
در شرایط ایران که آمار تصادفات کامیونهای بینشهری بهویژه در محورهای پرتردد بالاست، بهرهگیری از AEB میتواند نقشی اساسی در کاهش تلفات ایفا کند. نصب تدریجی این سیستم روی کامیونهای جدید و آموزش صحیح رانندگان برای همکاری با آن، میتواند به کاهش حوادث ناشی از خستگی یا حواسپرتی منجر شود. تجربه کشورهای اروپایی نشان میدهد که وقتی فناوری ترمز اضطراری خودکار کامیون با سیاستهای الزامآور همراه میشود، تأثیر آن در کاهش تصادفات جادهای کاملاً ملموس خواهد بود.
اجزا و نحوه عملکرد AEB
فناوری ترمز اضطراری خودکار کامیون (AEB) از مجموعهای از حسگرها، واحدهای پردازشی و سیستمهای کنترلی تشکیل شده که بهصورت هماهنگ با هم کار میکنند تا در مواقع خطر، خودرو را بهطور خودکار متوقف کنند. در بخش حسگرها، معمولاً از رادار موج میلیمتری در جلو برای سنجش فاصله، دوربین دید جلو برای تشخیص نوع مانع و گاهی حسگر لیدار برای دقت بالاتر استفاده میشود. دادههای این حسگرها توسط واحد کنترل مرکزی (ECU) جمعآوری و با الگوریتمهای پیچیده تحلیل میشود تا فاصله ایمن با خودرو جلو، سرعت نسبی و احتمال برخورد محاسبه شود. این دادهها سپس به سامانه ترمز الکترونیکی (EBS) و سیستم پایداری (ESC) ارسال میشوند تا در صورت نیاز، ترمزگیری خودکار انجام شود.
منطق تصمیمگیری در AEB بر پایه درجه خطر است. ابتدا، در صورت نزدیک شدن بیش از حد کامیون به مانع، سیستم هشدار برخورد از جلو (FCW) فعال شده و پیامهای صوتی یا تصویری به راننده اعلام میشود. اگر واکنشی از سوی راننده انجام نشود، سیستم بهصورت تدریجی وارد عمل شده و مدار ترمز را درگیر میکند. در مرحله نهایی، ECU دستور ترمزگیری کامل را صادر کرده و سرعت کامیون را کاهش داده و حتی آن را متوقف میکند. این هماهنگی دقیق میان حسگرها و ترمزها، تفاوت اصلی بین AEB و سامانههای هشدار ساده است.
با این حال، عملکرد این سیستم به کیفیت کالیبراسیون حسگرها و سلامت مدار ترمز بستگی دارد. آلودگی دوربین جلو، انسداد رادار بر اثر گلولای یا ضربه و حتی خطای تنظیم زاویه نصب میتواند باعث اختلال در عملکرد شود. به همین دلیل، در سرویسهای دورهای کامیون، باید وضعیت حسگرهای AEB بررسی، تمیز و در صورت نیاز مجدداً کالیبره شوند. نگهداری مناسب از این اجزا، تضمینکننده عملکرد صحیح و ایمنی واقعی در جاده است.
معروفترین نمونههای این فناوری: Bendix Wingman Fusion و ZF OnGuardMAX
در بازار جهانی، شرکتهای بزرگ قطعهسازی مانند Bendix و ZF از پیشگامان توسعه و عرضه سیستمهای ترمز AEB برای کامیونهای سنگین هستند. سیستم Bendix Wingman Fusion با ترکیب دادههای رادار و دوربین جلویی، امکان شناسایی همزمان خودروها، عابران و موانع ثابت را دارد و میتواند در صورت بیتوجهی راننده، بهصورت خودکار ترمزگیری انجام دهد. این سیستم از قابلیت Partial Braking نیز پشتیبانی میکند تا در مواقع غیر ضروری از توقف کامل جلوگیری کرده و کنترل خودرو را حفظ کند. دادههای رفتاری و رویدادهای نزدیک به برخورد نیز ذخیره میشوند تا برای آموزش رانندگان و تحلیل ناوگان مورد استفاده قرار گیرند.
در سوی دیگر، شرکت ZF با معرفی فناوری OnGuardMAX سطح جدیدی از عملکرد را ارائه داده است. این سامانه علاوه بر ترکیب حسگرهای چندگانه، از واحد پردازشگر هوشمند بهره میبرد که میتواند فاصله، جهت حرکت و اندازه مانع را با دقت بالا محاسبه کند. OnGuardMAX توانایی ترمزگیری کامل تا توقف در سرعتهای شهری (تا ۸۰ کیلومتر در ساعت) را دارد و در شرایط بینشهری نیز شدت برخورد را بهطور چشمگیری کاهش میدهد. مزیت این سیستم، امکان نصب آن روی ناوگانهای موجود بدون نیاز به تغییرات گسترده در سیمکشی یا ترمزهاست.
هر دو سیستم Bendix و ZF در حال حاضر توسط برندهای مطرحی مانند ولوو، Freightliner، MAN و Kenworth مورد استفاده قرار گرفتهاند. دادههای میدانی نشان دادهاند که ناوگانهایی که از این فناوریها استفاده کردهاند، تا ۶۰ درصد کاهش تصادفهای منجر به خسارت مالی را تجربه کردهاند. این موفقیتها، گواه آن است که ترمز اضطراری خودکار کامیون نهتنها فناوری آینده، بلکه ضرورتی برای ایمنی ناوگانهای امروزی محسوب میشود.
راهکارهای خودروسازان و روند تکامل AEB در کامیونهای جدید
در سالهای اخیر، خودروسازان بزرگ جهان با هدف افزایش ایمنی ناوگانهای سنگین، نسخههای اختصاصی از سیستم ترمز اضطراری خودکار کامیون (AEB) را توسعه دادهاند. ولوو تراکس یکی از پیشگامان این حوزه است که سیستم Collision Warning with Emergency Brake را معرفی کرد. این سامانه با ترکیب دوربین و رادار، قادر است خودروهای جلویی و موانع ثابت را حتی در شرایط دید محدود شناسایی کند. نسخه جدید این فناوری در کامیونهای سری FH و FM علاوه بر تشخیص خودرو، توانایی شناسایی عابر و دوچرخهسوار را نیز دارد و میتواند در شرایط شهری از برخوردهای مرگبار جلوگیری کند.
مرسدس بنز تراکس نیز با توسعه نسل پنجم فناوری Active Brake Assist 5 (ABA 5) گامی بزرگ در بهبود ایمنی برداشته است. این سیستم علاوه بر حسگر راداری، از دوربین سهبعدی با میدان دید وسیع استفاده میکند و در محدوده سرعت شهری تا ۵۰ کیلومتر در ساعت، قادر است خودرو را بهطور کامل متوقف کند. مزیت مهم ABA 5 در تشخیص عابر پیاده در زاویههای کور و ترمز خودکار در لحظه عبور از روبهرو است. این فناوری اکنون بهصورت استاندارد در کشندههای آکتروس و آروکس نصب میشود و یکی از پیشرفتهترین نمونههای ترمز خودکار در جهان به شمار میآید.
در کنار این دو برند، MAN، DAF و Scania نیز سیستمهای مشابهی را توسعه دادهاند که مطابق با الزامات جدید UNECE R131 و Euro NCAP Safer Trucks طراحی شدهاند. MAN با معرفی سامانه EBA Plus تمرکز ویژهای بر شناسایی خودروهای کوچک و موتورسیکلتها دارد، در حالیکه DAF با سیستم AEBS-3 عملکرد ویژهای در مسیرهای لغزنده ارائه میدهد. در مجموع، روند فعلی صنعت نشان میدهد که فناوری AEB به سرعت در حال تبدیل شدن به یک الزام استاندارد در تمامی کامیونها و کامیونتهای جدید است و تا پایان دهه جاری، تقریباً تمام مدلهای تولیدی به این سامانه ایمنی مجهز خواهند شد.
کارایی بالاتر AEB با سایر سامانهها: کروز تطبیقی، نگهداشت بینخط و هشدار نقطهکور
فناوری ترمز برخورد از جلو (AEB) معمولاً بهصورت مستقل عمل نمیکند، بلکه در چارچوبی از سامانههای ایمنی فعال با سایر فناوریها همافزا میشود. یکی از مهمترین این ترکیبها، ارتباط میان AEB و کروز کنترل تطبیقی (ACC) است. در شرایطی که راننده از کروز تطبیقی استفاده میکند، سیستم با حفظ فاصله ایمن از خودرو جلو، سرعت را بهصورت خودکار تنظیم میکند و در صورت بروز خطر برخورد، AEB وارد عمل شده و خودرو را متوقف میسازد. این هماهنگی باعث میشود رانندگی در مسیرهای طولانی و پرترافیک با ایمنی و آسایش بیشتری همراه باشد.
افزون بر آن، فناوری نگهداشت بینخط (LDW/LKA) و هشدار نقطهکور (BSD) با اشتراکگذاری دادههای حسگرها، دقت تشخیص AEB را افزایش میدهند. در شرایطی که کامیون از مسیر خود منحرف شود یا خودروی دیگری بهصورت ناگهانی وارد مسیر شود، AEB میتواند بر اساس دادههای جانبی تصمیمگیری دقیقتری انجام دهد. در کامیونهای مدرن ولوو و اسکانیا، دادههای رادار جلو، دوربین مرکزی و سنسورهای جانبی در یک شبکه ارتباطی CAN ادغام میشوند تا سیستم در لحظه، بهترین واکنش را نشان دهد.
این همافزایی میان سامانههای ایمنی فعال، در واقع مقدمهای برای حرکت به سمت فناوریهای خودران سطح ۲ و ۳ در ناوگانهای سنگین است. با افزایش توان پردازشی واحدهای کنترل و ورود هوش مصنوعی به تحلیل رفتار راننده و شرایط جاده، سامانه AEB به بخشی از یک سیستم تصمیمگیرنده گستردهتر تبدیل خواهد شد که نهتنها از تصادف جلوگیری میکند، بلکه الگوی رانندگی را نیز بهینه میسازد. در آینده نزدیک، کامیونهای هوشمند قادر خواهند بود بر اساس رفتار ترافیک، خود را با محیط سازگار کرده و خطر برخورد را تقریباً به صفر برسانند.
محدودیتها، خطاهای احتمالی و مدیریت ریسک در شرایط ایران
با وجود پیشرفتهای چشمگیر فناوری ترمز اضطراری خودکار کامیون (AEB)، این سیستم نیز همانند هر فناوری پیچیده دیگری دارای محدودیتها و چالشهایی است. یکی از مهمترین محدودیتها، وابستگی عملکرد AEB به شرایط محیطی است. در شرایط آبوهوایی نامساعد مانند باران شدید، مه، گردوغبار یا نور مستقیم خورشید، دقت حسگرهای رادار و دوربین کاهش مییابد و احتمال خطا در تشخیص مانع بیشتر میشود. همچنین، آلودگی سطح دوربین یا پوشیده شدن حسگرها توسط گل و برف میتواند باعث از کار افتادن موقت سیستم شود. در چنین شرایطی، کامیون به هشدار راننده بسنده کرده و سیستم بهصورت خودکار غیرفعال میشود تا از ترمزهای ناخواسته جلوگیری کند.
از دیگر چالشها، محدودیت در تشخیص موانع غیرمعمول مانند اشیای کوچک، حیوانات یا وسایل نقلیه دوچرخ است. سیستم AEB برای تمرکز بر موانع عمده طراحی شده و ممکن است در شرایط پیچیده شهری، همه تهدیدها را بهدرستی شناسایی نکند. همچنین در مسیرهای کوهستانی یا جادههایی با خطکشی نامناسب، عملکرد دوربین و الگوریتمهای تشخیص مسیر ممکن است دچار خطا شود. در ناوگانهایی که از فناوریهای نسلهای قدیمیتر استفاده میکنند، نرمافزار تشخیص باید بهصورت دورهای بهروزرسانی شود تا عملکرد در محدوده استاندارد باقی بماند.
برای کاهش این ریسکها در ایران، رعایت چند دستورالعمل ضروری است: سرویس دورهای حسگرها و کالیبراسیون دقیق آنها، تمیز نگهداشتن سطح دوربین و رادار، و آموزش رانندگان درباره محدودیتهای AEB. رانندگان باید بدانند که این سیستم جایگزین مهارت انسانی نیست، بلکه مکمل آن است. علاوه بر این، توسعه دستورالعملهای ملی برای آزمون و کالیبراسیون سیستمهای ایمنی فعال، میتواند زمینهساز اعتماد بیشتر به فناوری در ناوگانهای داخلی شود. چنین اقداماتی در نهایت به افزایش دوام، دقت و اثربخشی ترمز برخورد از جلو در شرایط متنوع جادهای کشور کمک خواهد کرد.
جمعبندی و نقشه راه اجرایی برای ناوگانهای ایرانی
فناوری ترمز اضطراری خودکار کامیون (AEB) امروز بهعنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای پیشگیری از تصادف در جهان شناخته میشود. دادههای معتبر بینالمللی نشان میدهد که نصب این سیستم روی ناوگانهای سنگین، تا ۴۰ درصد از حوادث برخورد جلو به جلو را کاهش داده و تلفات انسانی را به میزان قابلتوجهی پایین آورده است. با توجه به شرایط جادهای ایران و سهم بالای کامیونها در حوادث جادهای، بهکارگیری تدریجی این فناوری میتواند نقطه عطفی در ارتقای ایمنی حملونقل جادهای کشور باشد.
اجرای پایلوت ملی برای نصب AEB بر روی ناوگان منتخب، بهترین گام آغازین است. این طرح میتواند شامل همکاری میان سازمان راهداری، شرکتهای خودروساز داخلی و واردکنندگان برندهای اروپایی باشد. در این برنامه، شاخصهایی مانند کاهش نرخ تصادف، هزینه تعمیرات و رضایت رانندگان باید بهصورت دورهای پایش شود. همچنین با تدوین استانداردی مشابه UNECE R131 در سطح ملی، میتوان چارچوب قانونی لازم برای نصب اجباری AEB روی کامیونهای جدید را فراهم کرد.
در نهایت، موفقیت این فناوری در ایران وابسته به دو عامل کلیدی است: آموزش و سیاستگذاری. آموزش رانندگان در استفاده صحیح از سیستم و شناخت محدودیتهای آن، مکمل فنیترین تجهیزات ایمنی خواهد بود. از سوی دیگر، حمایت دولتی و ارائه مشوقهای مالی به شرکتهایی که از سامانههای ترمز AEB در ناوگان خود استفاده میکنند، میتواند روند نوسازی و ایمنسازی ناوگان را تسریع کند. آینده جادههای کشور در گرو ترکیب فناوری و آگاهی است؛ و AEB یکی از ابزارهای اصلی تحقق این چشمانداز به شمار میرود.
این مطلب توسط تیم کارشناسان سایت پایه یک نوشته شده است.
پشت هر مطلب در وبلاگ پایه یک، کار تیمی است؛ خبرنگار میدانی، کارشناس فنی و پژوهشگر محتوا. از مقایسهٔ جزئیات تا راهنمای انتخاب بهترینهای انواع کامیون و کامیونت، راهنمای لوازم و قطعات خودروهای سنگین و... ما به تصمیمهای روزمره سنگین سواران کمک میکنیم. کلیک کنید تا با نویسندگان ما بیشتر آشنا شوید.
در حال حاضر هیچ نظر یا دیدگاهی ثبت نشده است. شما میتوانید اولین نفری باشید که دیدگاه یا نظر خود را برای ما ارسال میکنید.