قوانین طرح اضطراری کاهش آلودگی هوا؛ محدودیت‌های تردد ماشین سنگین چگونه است؟

آلودگی هوا در چند سال اخیر دیگر پدیده عجیب و غریبی نیست، برخلاف مسئولان که هرساله از این رخداد غافلگیر می‌شوند، رانندگان کامیون و کامیونت با آن خو گرفته و می‌دانند در روزهای سرد سال باید منتظر اعلام طرح‌های آلودگی هوا و زوج و فرد از درب منزل باشند.

پدیده وارونگی دما و آلودگی هوا در کلان ‌شهرهای ایران، به خصوص تهران، اصفهان، مشهد و کرج، سال‌هاست که به یک معضل جدی تبدیل شده است. در این میان، اولین تیر محدودیت‌ها برای کاهش آلاینده‌ها معمولا به سمت ناوگان حمل‌ونقل دیزلی شلیک می‌شود.

در این مقاله از پایه یک، قصد داریم به بررسی دقیق و موشکافانه قوانین مربوط به طرح‌های اضطراری کاهش آلودگی هوا بپردازیم. بسیاری از رانندگان دقیقا نمی‌دانند که این طرح‌ها از چه شاخص آلودگی به بالا فعال می‌شوند، شامل چه نوع خودروهایی هستند و چه استثنائاتی در قانون دیده شده است.

اگر دنبال رسیدن به پاسخ سوال‌هایی مانند آیا یک کامیونت پخش مواد غذایی با یک میکسر بتن در روز آلوده یکسان جریمه می‌شوند؟ آیا داشتن معاینه فنی برتر تاثیری در مجوز تردد دارد؟ هستید خواندن این متن را از دست ندهید.

طرح اضطراری کاهش آلودگی هوا چیست و چه زمانی فعال می‌شود؟

طرح اضطراری کاهش آلودگی هوا، مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های موقت است که برخلاف طرح‌های ترافیک دائمی (مثل طرح زوج و فرد)، زمان و تاریخ ثابتی ندارد و کاملا وابسته به شاخص کیفیت هوا (AQI) است.

تصمیم‌گیری در خصوص اجرای این طرح بر عهده نهادی به نام کمیته اضطرار آلودگی هوا است که در استانداری‌ها تشکیل می‌شود. اعضای این کمیته شامل نمایندگانی از سازمان محیط زیست، وزارت بهداشت، پلیس راهور و شهرداری هستند.

زمانی که شاخص آلودگی هوا از مرز ۱۵۰ (وضعیت قرمز برای همه گروه‌ها) عبور می‌کند و پیش‌بینی هواشناسی نشان‌ دهنده پایداری جو است، زنگ خطر به صدا در می‌آید و معمولا دستور توقف تردد انواع کامیون و خودروهای سنگین صادر می‌شود.

دلیل اصلی تمرکز این طرح بر روی خودروهای سنگین، مسئله ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) است. بر اساس مطالعات سازمان محیط زیست، موتورهای دیزلی، مخصوصا در خودروهای فرسوده، یکی از منابع اصلی تولید دوده و ذرات معلق در کلان‌ شهرها هستند.

به همین دلیل، مسئولین شهری ساده‌ترین و سریع‌ترین راهکار برای کاهش انباشت آلاینده‌ها را جلوگیری از ورود موتورهای دیزلی به محدوده شهری می‌دانند. این تصمیمات معمولا بعد از ظهرها اعلام می‌شود تا از تردد شبانه خودروهای سنگین جلوگیری شود، اما در شرایط بحرانی (شاخص بالای ۲۰۰)، ممکن است ممنوعیت‌ها به صورت ۲۴ ساعته و برای چندین روز پیاپی اعمال شود.

نکته مهمی که رانندگان باید بدانند این است که اعلام وضعیت هشدار یا اضطرار سطوح مختلفی دارد. در سطح زرد و نارنجی (شاخص ۱۰۰ تا ۱۵۰)، معمولا فقط توصیه به کاهش تردد می‌شود و ممکن است سختگیری روی معاینه فنی انواع کامیونت و خودروهای سبک‌تر بیشتر شود.

اما به محض ورود به وضعیت قرمز، محدودیت‌ها جنبه ممنوعیت مطلق پیدا می‌کنند. در این حالت، پلیس راهور موظف است در مبادی ورودی شهرها و بزرگراه‌های اصلی مستقر شده و از ورود هرگونه وسیله نقلیه سنگین غیر مجاز (به‌جز موارد استثنا که در ادامه خواهیم گفت) جلوگیری کند. بنابراین، چک کردن اخبار رسمی استانداری و پلیس راه در شب‌های سرد سال، باید جزو روتین کاری هر راننده‌ای باشد.

انواع محدودیت‌های تردد برای خودروهای سنگین

محدودیت‌های اعمال شده در روزهای آلوده، یکسان نیستند و بسته به شدت آلودگی و تصمیمات لحظه‌ای کمیته اضطرار، تغییر می‌کنند، اما معمولا از یک الگوی ثابت پیروی می‌کنند. اولین و رایج‌ترین نوع محدودیت، ممنوعیت زمانی است.

در حالت عادی، تردد خودروهای سنگین در معابر شهری تهران و بسیاری از کلان ‌شهرها در طول روز ممنوع و تنها از ساعت ۱۰ شب تا ۶ صبح مجاز است. اما در روزهای اضطرار آلودگی هوا، این پنجره زمانی شبانه نیز بسته می‌شود. به عبارت دیگر، تردد انواع کامیون در سطح شهر به صورت ۲۴ ساعته ممنوع اعلام شده تا از انباشت آلاینده‌ها در سکون شبانه هوا جلوگیری شود.

نوع دوم محدودیت که بسیار سختگیرانه اجرا می‌شود، مربوط به نوع بار و کاربری خودرو است. تجربه نشان داده است که پلیس راهور در اولین گام، تردد تمام کامیون‌های حامل مصالح ساختمانی، نخاله، شن و ماسه و میکسر‌های بتن را ممنوع می‌کند.

دلیل این امر، علاوه بر آلایندگی موتور، گرد و غباری است که این خودروها در هوا پخش می‌کنند و شاخص ذرات معلق را بالا می‌برند. بنابراین اگر راننده کمپرسی هستید، در روزهای قرمز آلودگی هوا تقریبا هیچ شانسی برای کار در داخل محدوده شهری ندارید و باید فعالیت خود را متوقف کنید.

اما داستان برای ناوگان توزیع کالا کمی متفاوت است؛ انواع کامیونت مسقف که وظیفه پخش مواد غذایی، دارویی یا کالاهای سوپرمارکتی را بر عهده دارند، معمولا با سختگیری کمتری نسبت به کمپرسی‌ها مواجه می‌شوند، مگر اینکه وضعیت آلودگی به مرحله بنفش یا بحرانی برسد.

در این شرایط، حتی ورود این خودروها به محدوده‌های طرح ترافیک و زوج و فرد نیز ممنوع می‌شود. رانندگان باید توجه داشته باشند که مجوزهای طرح ترافیک سالیانه یا روزانه‌ای که قبلا خریداری کرده‌اند، در روزهای اضطرار آلودگی هوا باطل تلقی می‌شود و مجوزی برای ورود به مناطق مرکزی شهر نخواهد بود.

نکته مهم دیگر در مورد مسیرهای کمربندی و آزادراه‌های حاشیه شهرهاست. بسیاری از رانندگان تریلر تصور می‌کنند که قوانین آلودگی هوا فقط مربوط به داخل شهر است، اما در مصوبات جدید، گاهی پلیس راهور تردد کامیون‌های سنگین را حتی در کمربندی‌های نزدیک به شهر (مانند آزادگان در تهران) محدود می‌کند.

هدف از این کار، کاهش بار ترافیکی و آلودگی در ورودی‌های شهر است. بنابراین قبل از برنامه‌ریزی برای عبور از کمربندی شهرهای آلوده، حتما از باز بودن مسیر برای خودروهای سنگین اطمینان حاصل کنید تا پشت گیت‌های پلیس متوقف نشوید.

نقش معاینه فنی و سن فرسودگی در محدودیت‌ها

یکی از ابزارهای اصلی قانون‌گذار برای کنترل آلودگی هوا، استفاده از سامانه یکپارچه معاینه فنی ایران (سیمفا) و اجرای طرح LEZ (منطقه انتشار کم آلایندگی) است. در روزهای اضطراری، دوربین‌های سطح شهر که به سامانه سیمفا متصل هستند، پلاک‌ها را رصد می‌کنند.

اگر یک کامیون فاقد معاینه فنی معتبر وارد محدوده شود، نه تنها جریمه ورود ممنوع را دریافت می‌کند، بلکه به ازای هر ۲۴ ساعت تردد یا حتی هر بار عبور از جلوی دوربین، جریمه نداشتن معاینه فنی نیز برایش ثبت می‌شود که مبلغ قابل توجهی خواهد شد.

داشتن برگه معاینه فنی در این روزها تنها یک کاغذ بازی اداری نیست، بلکه خط قرمز پلیس است. پلیس راهور بارها اعلام کرده است که با خودروهای سنگین دودزا هیچ‌گونه مماشاتی نخواهد داشت. اگر افسر پلیس مشاهده کند که یک کامیونت یا اتوبوس در حال تولید دود سیاه است، حتی اگر آن خودرو معاینه فنی معتبر هم داشته باشد، بلافاصله آن را متوقف، پلاک را فک و خودرو را به تعمیرگاه اعزام می‌کند.

در شرایط وارونگی دما، قانون به پلیس اجازه می‌دهد تا خودروهای آلاینده را بدون درنگ از رده خارج و توقیف کند تا نقص فنی برطرف شود. مسئله سن فرسودگی نیز در این ایام برجسته‌تر می‌شود. اگرچه قانون سن فرسودگی به دلیل مشکلات اقتصادی با اغماض اجرا می‌شود، اما در روزهای بحران آلودگی، اولویت برخورد با ناوگان فرسوده است.

یک کامیون قدیمی که سن بالایی دارد، در نگاه پلیس پتانسیل بیشتری برای آلایندگی دارد و احتمال توقف آن در ایست‌های بازرسی ورودی شهر بسیار بیشتر است. توصیه می‌شود اگر خودروی شما در مرز سن فرسودگی قرار دارد یا سیستم سوخت‌رسانی آن تنظیم نیست، در روزهای آلوده ریسک ورود به کلان ‌شهرها را نپذیرید، زیرا احتمال توقیف و دردسرهای ترخیص بسیار بالاست.

همچنین بحث معاینه فنی که بیشتر برای خودروهای سواری مطرح است، کم‌کم در حال ورود به حوزه خودروهای سنگین نیز است. در برخی مصوبات تشویقی، اشاره شده است که خودروهای دیزلی دارای استاندارد یورو ۴ به بالا و مجهز به فیلتر دوده (DPF)، ممکن است در برخی محدودیت‌ها استثنا قائل شوند.

هرچند این موضوع هنوز به طور کامل و سراسری اجرایی نشده، اما نشان ‌دهنده جهت‌گیری قوانین به سمت حمایت از کامیون‌های پاک‌تر است. بنابراین، نگهداری صحیح سیستم‌های کاتالیزور و ادبلو (AdBlue) برای رانندگان نسل جدید کامیون‌ها اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.

استثنائات؛ چه کامیون‌هایی حق تردد دارند؟

در میان تمام سختگیری‌ها و ممنوعیت‌های طرح اضطرار، قانون‌گذار دریچه‌ای را برای عبور خودروهای حامل کالاهای اساسی و ضروری باز گذاشته است تا شریان حیاتی شهر قطع نشود. طبق مصوبات کمیته اضطرار، تردد تانکرهای سوخت‌رسان (بنزین، گازوئیل و گاز)، خودروهای حمل آرد، آب آشامیدنی، مواد فاسدشدنی (دارو و مواد غذایی تازه) و خودروهای جمع‌آوری زباله و امدادی، حتی در آلوده‌ترین روزها نیز مجاز است.

اگر شما راننده یک کامیون یخچالی هستید که بار لبنیات یا گوشت دارید، نباید نگرانی زیادی بابت جریمه شدن داشته باشید، زیرا تامین نیازهای اولیه شهروندان بر کاهش آلودگی اولویت دارد.

اما این استثنا بودن شرط و شروطی دارد و به معنای آزادی مطلق نیست. مهم‌ترین سند برای اثبات مجاز بودن تردد شما به پلیس راهور، بارنامه معتبر است. افسر پلیس تنها با نگاه کردن به ظاهر خودرو تصمیم نمی‌گیرد؛ اگر شما با یک کامیونت مسقف در حال تردد باشید و ادعا کنید بار دارو دارید، اما بارنامه شما چیز دیگری بگوید یا اصلا بارنامه نداشته باشید، مشمول جریمه خواهید شد.

همچنین خودروهای خالی، حتی اگر کاربری آن‌ها جزو موارد استثنا باشد (مثلا تانکر حمل شیر که خالی برمی‌گردد)، ممکن است در برخی ایست‌های بازرسی با مشکل مواجه شوند، مگر اینکه مجوز تردد خاص یا حکم ماموریت داشته باشند.

مورد خاص دیگر، مربوط به تریلرهای ترانزیتی و بارهای صادراتی است که قصد عبور از کمربندی شهرها را دارند. معمولا پلیس راه برای جلوگیری از توقف طولانی ‌مدت این خودروها و فساد احتمالی بار یا جریمه‌های گمرکی (دموراژ)، همکاری لازم را انجام می‌دهد.

اما توصیه اکید می‌شود که رانندگان این دسته از خودروها، حتما از مسیرهای کمربندی (مانند اتوبان آزادگان در تهران) استفاده کنند و به هیچ وجه وارد بافت شهری نشوند. ورود به محدوده شهری برای این خودروها در روزهای اضطرار، هیچ توجیهی ندارد و قطعاً با برخورد قاطع پلیس مواجه خواهند شد.

نکته ظریف دیگر در مورد خودروهای حامل نخاله و مصالح ساختمانی است که معمولا هیچ استثنایی شامل حالشان نمی‌شود. حتی اگر این خودروها برای پروژه‌های عمرانی شهرداری کار کنند، در روزهای قرمز آلودگی هوا دستور توقف کامل عملیات عمرانی صادر می‌شود و تردد آن‌ها به طور کامل ممنوع است. بنابراین، رانندگان کمپرسی نباید با اتکا به مجوزهای عادی روزانه، ریسک ورود به محدوده طرح را بپذیرند، چرا که در این روزها تمامی آن مجوزها کان لم یکن تلقی می‌شوند.

جریمه‌ها و عواقب نادیده گرفتن طرح

اگر فکر می‌کنید نادیده گرفتن هشدارهای آلودگی هوا تنها به یک جریمه نقدی ختم می‌شود، باید در محاسبات خود تجدید نظر کنید. جریمه ورود ممنوع به محدوده‌های طرح ترافیک و آلودگی هوا، کد تخلف خاص خود را دارد که مبلغ آن هر سال توسط دولت به‌روز می‌شود و معمولا رقم قابل توجهی است.

اما دردناک‌تر از جریمه نقدی، ثبت تخلف توسط دوربین‌های متعدد در سطح شهر است. ممکن است یک کامیون در طول مسیر خود از زیر ۱۰ دوربین عبور کند و برای هر کدام یک پیامک جریمه جداگانه دریافت کند؛ در پایان روز، مجموع این مبالغ می‌تواند کل کرایه بار آن سرویس را ببلعد.

علاوه بر جریمه ریالی، بحث نمره منفی و سوابق گواهینامه نیز مطرح است. سرپیچی از دستور پلیس در شرایط اضطراری و ورود غیر مجاز به مناطق ممنوعه، می‌تواند منجر به درج نمره منفی در گواهینامه راننده شود.

همچنین، اگر خودروی شما دودزا تشخیص داده شود، پلیس پلاک خودرو را فک کرده و پلاک تعمیری (اعزامی به تعمیرگاه) نصب می‌کند. در این صورت، شما نه تنها جریمه می‌شوید، بلکه باید پروسه زمان‌بر و پرهزینه تعمیر موتور، اخذ مجدد معاینه فنی و مراجعه به مراکز تعویض پلاک را طی کنید که به معنای چندین روز خواب خودرو و بیکاری است.

یک نکته حقوقی بسیار مهم که کمتر به آن توجه می‌شود، مسئله بیمه و حوادث در زمان ممنوعیت تردد است. اگرچه شرکت‌های بیمه خسارت شخص ثالث را پرداخت می‌کنند، اما اگر خدای نکرده در زمانی که تردد برای تریلر شما مطلقا ممنوع بوده تصادفی رخ دهد، این تخلف می‌تواند در گزارش پلیس (کروکی) به عنوان عدم رعایت نظامات دولتی قید شود.

این موضوع ممکن است درصد تقصیر شما را در حادثه بالا ببرد و در پرونده‌های قضایی علیه شما استفاده شود. بنابراین، رعایت این قوانین تنها برای فرار از جریمه نیست، بلکه نوعی محکم‌کاری حقوقی و بیمه‌ای نیز محسوب می‌شود.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

آلودگی هوا مهمان ناخوانده اما همیشگی کلان ‌شهرهای ماست و قوانین مربوط به آن، واقعیتی است که باید با آن کنار آمد. به عنوان یک راننده حرفه‌ای، آگاهی از این قوانین همان‌قدر مهم است که چک کردن روغن و آب ماشین اهمیت دارد.

دانستن اینکه چه زمانی طرح اضطراری فعال می‌شود، چه خودروهایی معاف هستند و کدام مسیرها بسته می‌شوند، مرز بین یک روز کاری سودآور و یک روز پر از جریمه و اعصاب‌خردی است. فراموش نکنید که در روزهای خاکستری، بهترین ابزار کار شما قبل از استارت زدن، گوشی موبایل و چک کردن اخبار موثق راهور است.

امروزه اپلیکیشن‌های مسیریاب و سایت‌های اطلاع‌رسانی ترافیک، وضعیت طرح‌ها را به صورت لحظه‌ای نمایش می‌دهند. پیشنهاد می‌کنیم حتما پیش از ورود به محدوده شهرهای بزرگ مثل تهران، وضعیت شاخص آلودگی را چک کنید.

اگر بار شما ضروری نیست یا شامل استثنائات نمی‌شود، توقف در تیرپارک‌های بیرون شهر و صبر کردن تا پایان محدودیت، تصمیمی عاقلانه‌تر و اقتصادی‌تر از مواجهه با جریمه‌های زنجیره‌ای و فک پلاک خواهد بود. سلامتی شما و همشهریان‌تان و البته سلامت جیب‌تان، در گرو رعایت همین قوانین به ظاهر ساده است.

حالا نوبت شماست؛ آیا تا به حال تجربه تلخ جریمه شدن در روزهای آلودگی هوا را داشته‌اید؟ آیا فکر می‌کنید این محدودیت‌ها واقعا عادلانه اجرا می‌شوند یا تر و خشک با هم می‌سوزند؟ نظرات و تجربیات خود را درباره نحوه برخورد پلیس و مشکلات تردد در این روزها، در بخش کامنت‌ها با ما در میان بگذارید.