تاریخچه ایران ناسیونال؛ از گاراژ مشهد تا غول مونتاژ خاورمیانه

صدای دلنشین و خاطره‌انگیز موتور پیکان جوانان در کنار غرش پرابهت اتوبوس‌های بنز ۳۰۲، سال‌ها سمفونی غالب جاده‌های ایران بود. شرکت ایران ناسیونال تنها یک کارخانه خودروسازی نبود؛ بلکه نماد گذار ایران از یک جامعه سنتی به عصر مدرنیته و صنعت محسوب می‌شد.

این شرکت با شعار هر ایرانی، یک پیکان، رویای خودروساز شدن کشوری را محقق کرد که تا پیش از آن، تنها مصرف ‌کننده محصولات وارداتی بود و صنعت آن در کارگاه‌های کوچک خلاصه می‌شد.

داستان تبدیل شدن یک گاراژ ساده در مشهد به بزرگترین کارخانه صنعتی خاورمیانه، روایتی سرشار از امید، تلاش و البته فراز و نشیب‌های تلخ و شیرین است. در این مقاله از پایه یک، کمی از دنیای کامیون و کشنده فاصله می‌گیریم و قصد داریم تاریخچه پرماجرای ایران ناسیونال را ورق بزنیم؛ از روزهای نخستین که برادران خیامی با دست‌های خالی کار را شروع کردند تا زمانی که این شرکت به امپراتوری بزرگی به نام ایران خودرو تبدیل شد و سهم عظیمی از بازار خودروهای سواری و تجاری را در اختیار گرفت.

برادران خیامی؛ معماران یک رویا

همه چیز از همت و پشتکار دو برادر به نام‌های احمد و محمود خیامی آغاز شد. آن‌ها کار خود را در شهر مشهد و با ساده‌ترین کارهای مرتبط با خودرو، مانند شستشو و تعمیرات جزئی شروع کردند. اما ذهن بلندپرواز آن‌ها هرگز به دیوارهای آن گاراژ کوچک محدود نمی‌شد. خیامی‌ها با درک نبوغ ذاتی خود در امور فنی و تجاری، راهی تهران شدند تا شانس خود را در پایتخت امتحان کنند و پایه‌های صنعتی را بنا کنند که آن روزها برای بسیاری محال به نظر می‌رسید.

در تهران، آن‌ها ابتدا وارد حوزه ساخت اتاق برای اتوبوس و کامیون شدند. در آن دوران، شاسی خودروهای سنگین وارد می‌شد و اتاق‌سازی به روش‌های سنتی و دستی انجام می‌گرفت که اغلب کیفیت و ایمنی مطلوبی نداشت.

برادران خیامی با مشاهده این خلا، تصمیم گرفتند استانداردهای جدیدی را وارد این حرفه کنند. آن‌ها با نظم بخشیدن به فرآیند کار و الهام گرفتن از مدل‌های خارجی، اتاق‌هایی ساختند که هم زیباتر بود و هم دوام بیشتری در برابر لرزش‌های جاده داشت.

موفقیت در کارگاه اتاق‌سازی، سرمایه و اعتبار لازم را برای برداشتن گام‌های بزرگتر فراهم کرد. احمد خیامی با سفرهای متعدد به اروپا و بازدید از خطوط تولید غول‌های خودروسازی، دیدگاهی جهانی پیدا کرده بود. او می‌دانست که مونتاژ صرف یا کارگاه‌های کوچک اتاق‌سازی برای کشوری رو به رشد کافی نیست و ایران باید صاحب یک کارخانه مدرن باشد. همین تفکر جسورانه، بذر تاسیس ایران ناسیونال را کاشت.

اولین گام‌‌‌ها؛ اتاقسازی و اتوبوس‌های ۳۰۲

پیش از آنکه نام ایران ناسیونال با خودروهای سواری گره بخورد، این شرکت با تولید اتوبوس‌های مدرن، انقلابی در حمل‌ونقل عمومی به پا کرد. تا پیش از آن، صنعت اتاق‌سازی در ایران به شکلی سنتی و با استفاده از چوب و ورق‌های فلزی سنگین روی شاسی انواع کامیون انجام می‌شد که نه ایمنی داشت و نه آسایش. خیامی‌ها با الگوبرداری از کارخانجات اروپایی، خط تولید صنعتی اتاق اتوبوس را راه‌اندازی کردند و با عقد قرارداد با دایملربنز، امتیاز مونتاژ اتوبوس‌های مدل ۳۰۲ را به دست آوردند.

اتوبوس‌های مرسدس بنز ۳۰۲ که در ایران ناسیونال متولد شدند، با آن طراحی زیبا، صندلی‌های راحت و پنجره‌های بزرگ، خیلی زود جایگزین اتوبوس‌های نامناسب قدیمی شدند. این خودروها به حدی باکیفیت بودند که نه‌تنها در جاده‌های ایران، بلکه در کشورهای همسایه نیز طرفداران زیادی پیدا کردند.

در حالی که جاده‌ها در تسخیر انواع تریلی و ماشین‌های سنگین باری بود، اتوبوس‌های ۳۰۲ ایران ناسیونال وظیفه جابه‌جایی مسافران را با استانداردی فراتر از زمان خود بر عهده گرفتند و به نماد سفر در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ تبدیل شدند.

تولد پیکان؛ تیری که به هدف خورد

اما رویای اصلی احمد خیامی، تولید یک خودروی سواری ارزان ‌قیمت بود که تمام خانواده‌های ایرانی توان خرید آن را داشته باشند. او برای یافتن شریک مناسب به سراغ غول‌هایی مثل فیات و فولکس‌واگن رفت، اما هیچ‌کدام حاضر به انتقال کامل تکنولوژی نبودند.

سرانجام گروه خودروسازی «روتس» (Rootes) انگلستان که در وضعیت مالی متزلزلی قرار داشت، پیشنهاد خیامی را پذیرفت. مدل «هیلمن هانتر» (Arrow) به عنوان پلتفرم پایه انتخاب شد؛ خودرویی ساده، با دوام و تعمیرپذیر که دقیقا همان چیزی بود که بازار ایران نیاز داشت.

در ۱۲ مهرماه ۱۳۴۱، کلنگ کارخانه در زمین‌های بایر جاده مخصوص کرج (کیلومتر ۱۴) به زمین زده شد و نام «پیکان» که ترجمه فارسی کلمه Arrow بود، برای این محصول انتخاب شد. افتتاح خط تولید پیکان در سال ۱۳۴۶، نقطه‌عطفی تاریخی بود. استقبال مردم به حدی زیاد بود که کارخانه در سه شیفت کار می‌کرد.

پیکان فقط یک خودرو نبود؛ بلکه ورود آن به بازار باعث شد تا بسیاری از کسانی که تا پیش از آن حتی توان خرید وسیله نقلیه نداشتند، صاحب وسیله نقلیه شخصی شوند و طبقه متوسط جدیدی در ایران شکل بگیرد.

توسعه سبد محصولات؛ از مینی‌بوس تا آمبولانس

جاه‌طلبی ایران ناسیونال به تولید سواری و اتوبوس محدود نماند. این شرکت با درک نیاز جامعه به حمل‌ونقل نیمه ‌سنگین، خط تولید مینی‌بوس‌ بنز ۳۰۹ را نیز راه‌اندازی کرد. این مینی‌بوس‌ها که اغلب با رنگ‌های کرم و قرمز در یادها مانده‌اند، به ستون فقرات حمل‌ونقل بین‌شهری و سرویس مدارس تبدیل شدند.

در آن سال‌ها، در حالی که جابه‌جایی بارهای سنگین بر عهده انواع تریلی و کامیون بود، مینی‌بوس‌های ایران ناسیونال وظیفه اتصال شهرها و روستاهای کوچک را بر عهده داشتند و نقش مکمل حیاتی را در شبکه لجستیک کشور ایفا می‌کردند.

علاوه بر این، ایران ناسیونال با تولید مدل‌های وانت و آمبولانس، سبد محصولات خود را کامل کرد. کیفیت ساخت و تیراژ تولید به حدی بالا رفت که این شرکت شروع به صادرات اتوبوس و مینی‌بوس به کشورهای همسایه و حتی برخی کشورهای اروپای شرقی کرد.

خیامی‌ها با تاسیس شهرک مسکونی پیکان‌شهر برای کارگران، استانداردهای رفاهی و مدیریت صنعتی را در ایران ارتقا دادند و نشان دادند که هدفشان تنها سودآوری نیست، بلکه ساختن یک ساختار صنعتی پایدار است.

تغییر نام ایران ناسیونال به ایران خودرو

با وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، سرنوشت ایران ناسیونال دستخوش تغییرات اساسی شد. برادران خیامی ناچار به ترک ایران شدند و مالکیت کارخانه بر اساس قانون حفاظت و توسعه صنایع، به دولت واگذار شد.

نام شرکت رسما به ایران خودرو تغییر یافت و بخش تجاری‌سازی نیز با نام جدید ایران خودرو دیزل فعالیتش را ادامه داد، مدیریت این مجموعه نیز زیر نظر سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران قرار گرفت. این دوران همزمان شد با آغاز جنگ تحمیلی و تحریم‌های اقتصادی که فشار سنگینی را بر خطوط تولید وارد می‌کرد.

در طول سال‌های جنگ، با وجود کمبود شدید ارز و قطعات، کارگران و مهندسان ایران خودرو با تلاشی مثال‌زدنی چراغ کارخانه را روشن نگه داشتند. در این دوره، با توقف تامین قطعات از سوی تالبوت انگلستان، خلاقیت مهندسان ایرانی به کار افتاد و پیکان با موتورها و گیربکس‌های مختلفی (از جمله پژو ۵۰۴) تولید شد تا خط متوقف نشود.

این شرکت نه‌تنها نیاز مردم به خودروی سواری را تامین می‌کرد، بلکه با تولید اتوبوس و کامیون نظامی، در پشتیبانی از جبهه‌های جنگ نیز نقش فعالی داشت.

عصر جدید؛ خداحافظی با پیکان و تولد سمند

با پایان جنگ و ورود به دهه هفتاد، ایران خودرو فصل تازه‌ای از همکاری‌های بین‌المللی را آغاز کرد. قرارداد با شرکت پژو فرانسه منجر به تولید مدل‌های ۴۰۵ و بعدها ۲۰۶ شد که استانداردهای بازار ایران را چندین پله ارتقا دادند.

اما رویای دیرینه مدیران، داشتن یک خودروی کاملا ایرانی با برند ملی بود. این رویا سرانجام در اوایل دهه هشتاد با پروژه X7 محقق گردید و «سمند» به عنوان اولین خودروی ملی متولد شد. همزمان با این پیشرفت‌ها، ساختار شرکت نیز تخصصی‌تر شد و بخش تولید خودروهای سنگین و تجاری به طور کامل جدا شد تا تحت عنوان «ایران خودرو دیزل» به تولید انواع کامیون، اتوبوس و کشنده بپردازد.

اردیبهشت سال ۱۳۸۴، روزی فراموش ‌نشدنی در تاریخ این شرکت بود. پس از چهار دهه تولید مداوم، آخرین دستگاه پیکان از خط تولید خارج شد و روی دیواری در موزه شرکت نوشتند: «پیکان ارابه‌ای بود که صنعت خودروی ایران را به دوش کشید و امروز به تاریخ می‌پیوندد».

توقف تولید پیکان، پایان یک دوران طلایی و آغاز عصر رقابت با خودروهای مدرن بود. اگرچه امروز خیابان‌ها پر از مدل‌های جدید است و جاده‌ها را انواع تریلر و ماشین‌های روز دنیا اشغال کرده‌اند، اما هنوز هم جای خالی سادگی پیکان حس می‌شود.

میراث خیامی‌ها برای صنعت و اقتصاد حمل و نقل ایران

داستان ایران ناسیونال، حکایت تبدیل یک رویا به واقعیت است. برادران خیامی با دست‌ خالی شروع کردند و سازمانی را بنا نهادند که حتی پس از خروجشان و تغییرات بنیادین سیاسی و اقتصادی، همچنان به حیات خود ادامه داد.

بسیاری از کارشناسان اقتصادی، ایران ناسیونال را با شرکت هیوندای کره جنوبی مقایسه می‌کنند که تقریبا همزمان کار خود را آغاز کردند؛ مقایسه‌ای که اگرچه نتایج متفاوتی در بر دارد، اما نشان‌ دهنده پتانسیل عظیم صنعتی است که در آن سال‌ها شکل گرفت.

امروز ایران خودرو با تمام فراز و نشیب‌ها، همچنان بزرگترین خودروساز خاورمیانه است. میراث این شرکت تنها در تولید میلیون‌ها خودرو خلاصه نمی‌شود، بلکه تربیت هزاران مهندس و تکنسین و ایجاد زنجیره عظیم قطعه‌سازی است که چرخ صنعت کشور را می‌چرخاند. چه منتقد این شرکت باشیم و چه طرفدار آن، نمی‌توان انکار کرد که تاریخ مدرن ایران بدون نام ایران ناسیونال و ایران خودرو، چیزی کم داشت.

آیا شما از آن دسته افرادی هستید که رانندگی را با پیکان یاد گرفتند؟ یا شاید تجربه سفر با اتوبوس‌های ۳۰۲ قدیمی و کامیونت‌های نارنجی را دارید؟ برای ما بنویسید که وقتی نام ایران ناسیونال را می‌شنوید، چه خاطره‌ای در ذهن شما زنده می‌شود؟ منتظر خواندن نظرات ارزشمند شما در بخش دیدگاه‌ها هستیم.