تاریخچه وانت بارهای ایران خودرو؛ از پیکان خستگی‌ناپذیر تا فوتون‌های لوکس

وقتی صحبت از شریان‌های حیاتی اقتصاد ایران می‌شود، ذهن‌ها اغلب به سمت جاده‌های ترانزیتی و ماشین‌های سنگین می‌رود؛ اما واقعیت این است که نبض اقتصاد خرد و پخش مویرگی کالا در دستان رانندگان وانت‌بارها است.

در طول چند دهه گذشته، هیچ نامی به اندازه ایران خودرو با تاریخچه خودروهای کار و تجاری سبک در کشور ما گره نخورده است. از بازارهای شلوغ مرکز شهر گرفته تا جاده‌های خاکی و صعب‌العبور روستایی، رد پای محصولات باری این شرکت به عنوان نمادی از استحکام و دوام همواره به چشم می‌خورد.

بررسی مسیر پرفراز و نشیب بزرگترین خودروساز خاورمیانه در تولید خودروهای باری، روایتی جذاب از تلفیق مهندسی، تغییر ذائقه بازار و تلاش برای بقا در شرایط سخت تحریمی است. در این مقاله از پایه یک قصد داریم تاریخچه وانت‌بارهای ایران خودرو را از نقطه‌ی آغاز تا پیشرفته‌ترین مدل‌های امروزی ورق بزنیم.

آغاز یک دوران؛ وانت پیکان (باردو)

داستان وانت‌بارهای ایران خودرو با نامی گره خورده است که برای هر ایرانی یادآور خاطرات تلخ و شیرین بسیاری است. وانت پیکان، که بعدها با نام تجاری باردو شناخته شد، تنها یک خودرو نبود؛ بلکه ستون فقرات حمل‌ونقل سبک شهری ایران برای بیش از چهار دهه محسوب می‌شد.

تولید این خودرو تقریبا همزمان با محبوبیت مدل سواری پیکان آغاز شد و هدف آن پر کردن خلاء موجود در بازار خودروهای کاری ارزان ‌قیمت بود. در دورانی که تنوع کامیونت‌های شهری بسیار کم بود، وانت پیکان جور تمام بارهای نیمه ‌سنگین بازار و مغازه‌ها را به دوش می‌کشید و به عضوی جدایی‌ ناپذیر از اقتصاد خانواده‌های ایرانی تبدیل شد.

از نظر فنی، وانت پیکان از همان پیشرانه معروف ۱۶۰۰ سی‌سی بهره می‌برد که اگرچه تکنولوژی آن به دهه‌های گذشته میلادی و گروه خودروسازی تالبوت انگلستان بازمی‌گشت، اما تعمیرپذیری بسیار آسانی داشت.

سیستم انتقال قدرت دیفرانسیل عقب در این خودرو باعث می‌شد تا در سربالایی‌ها و زمانی که بار سنگین زده بود، عملکردی مناسب داشته باشد. شاید این خودرو قدرت یک کامیون را نداشت، اما رانندگان ایرانی بارها ثابت کردند که این وانت کوچک توانایی حمل بارهایی بسیار بیشتر از ظرفیت اسمی خود را دارد، موضوعی که البته فشار زیادی به شاسی و سیستم تعلیق آن وارد می‌کرد.

در طول سال‌های طولانی تولید و حضور در بازار، ایران خودرو تغییرات متعددی را روی این محصول اعمال کرد تا آن را با استانداردهای روز هماهنگ کند. تغییر موتور از کاربراتوری به انژکتوری و اضافه کردن ترمز ABS از جمله تلاش‌های لحظه آخری برای سرپا نگه داشتن این پیرمرد خسته بود.

با این حال، ساختار قدیمی بدنه و ایمنی پایین باعث شد تا نهادهای نظارتی فشار زیادی برای توقف تولید آن وارد کنند. وانت باردو نماد دورانی بود که سادگی و کارایی بر رفاه و ایمنی ارجحیت داشت و قیمت پایین قطعات یدکی آن، بزرگترین برگ برنده‌اش در برابر رقبای خارجی محسوب می‌شد.

سرانجام در اسفندماه سال ۱۳۹۳، پرونده تولید وانت پیکان برای همیشه بسته شد و خط تولید آن به موزه پیوست. خروج باردو از خط تولید، شوک بزرگی به بازار خودروهای کار وارد کرد، زیرا هیچ گزینه‌ای با آن رنج قیمتی وجود نداشت که بتواند جایگزین آن شود.

بسیاری از رانندگان که توانایی خرید تریلر یا خودروهای تجاری بزرگتر را نداشتند و با همین وانت امرار معاش می‌کردند، نگران آینده شغلی خود شدند. توقف تولید این خودرو، پایان یک عصر در تاریخچه ایران خودرو بود و آغازی شد برای تفکر جایگزینی محصولات مدرن‌تر که در بخش‌های بعدی به آن‌ها خواهیم پرداخت. در جدول زیر می‌توانید اطلاعات فنی این پیکان وانت را مشاهده کنید.

تلاش برای ارتقای کیفیت؛ وانت تندر ۹۰

در حالی که بازار خودروهای کار ایران سال‌ها به کیفیت پایین و تکنولوژی قدیمی عادت کرده بود، ایران خودرو با همکاری شریک فرانسوی خود، رنو، تصمیم به عرضه محصولی گرفت که استانداردهای این کلاس را چند پله ارتقا داد.

وانت تندر ۹۰ که بر پایه پلتفرم موفق X90 یا همان ال۹۰ سواری توسعه یافته بود، پاسخی به نیاز آن دسته از مشتریانی بود که به دنبال دوام بالا و استهلاک پایین بودند. برخلاف وانت‌های سنتی که صرفا ابزار کار محسوب می‌شدند، این محصول با کابینی ارگونومیک و امکاناتی نظیر کولر و فرمان هیدرولیک نرم، نیم‌نگاهی به رفاه راننده نیز داشت.

از نظر پیشرانه، این خودرو از همان موتور معروف K4M با حجم ۱۶۰۰ سی‌سی و ۱۶ سوپاپ بهره می‌برد که توانایی تولید ۱۰۵ اسب بخار قدرت را داشت. این موتور قدرتمند در کنار گیربکس هماهنگ، باعث می‌شد وانت تندر ۹۰ در سربالایی‌ها و مسیرهای طولانی عملکردی مناسب داشته باشد.

سیستم تعلیق عقب این خودرو برای تحمل بارهای سنگین تقویت شده بود و اگرچه ظرفیت اسمی آن ۸۰۰ کیلوگرم بود، اما بسیاری از مالکان بارهای سنگین‌تر را نیز با آن جابه‌جا کرده‌اند.

با وجود تمام شایستگی‌ها، سرنوشت وانت تندر ۹۰ با سیاست و تحریم گره خورد. کیفیت ساخت بالا و قطعات با دوام فرانسوی باعث شده بود این خودرو قیمتی بسیار بالاتر از سطح توان خرید قشر متوسط و رانندگان سنتی وانت‌بار داشته باشد.

علاوه بر قیمت، بازگشت تحریم‌های بین‌المللی و خروج رنو از بازار ایران، تامین قطعات اصلی این خودرو را با مشکل مواجه کرد. در نهایت، تولید این پیکاپ باکیفیت که می‌توانست تحولی در ناوگان پخش مویرگی ایجاد کند، متوقف شد و به خاطره‌ای از دوران همکاری‌های بین‌المللی تبدیل گشت. جدول زیر اطلاعات فنی این خودرو را در اختیار شما می‌گذارد.

چالش جایگزینی؛ معرفی وانت آریسان ۱

پس از توقف تولید پیکان وانت و گران بودن وانت تندر، ایران خودرو با خلاء بزرگی در سبد محصولات اقتصادی خود مواجه شد؛ پاسخی که مهندسان این شرکت به این چالش دادند، پروژه‌ای با کد PU1 بود که بعدها آریسان نام گرفت.

هدف از تولید آریسان، ساخت خودرویی بود که ظاهری مدرن‌تر از پیکان داشته باشد اما همچنان از نظر هزینه نگهداری و قیمت نهایی، مقرون‌به‌صرفه باقی بماند. نتیجه کار، ترکیبی عجیب از نیمه‌ی جلویی اتاق پژو ۴۰۵ (یا پارس) و شاسی تقویت ‌شده‌ای بود که باید بار سنگین را تحمل می‌کرد.

آریسان ۱ از نظر فنی وارث قلب تپنده پیکان وانت، اما با تغییرات گسترده بود. موتور ۱۷۰۰ سی‌سی OHVG که پایه گازسوز طراحی شده بود، نیروی خود را به دیفرانسیل عقب منتقل می‌کرد. یکی از نوآوری‌های مثبت در این مدل، جانمایی کپسول‌های گاز در زیر کفی بار بود که فضای بارگیری را کاملا مسطح و کاربردی می‌کرد.

این ویژگی باعث می‌شد رانندگان بتوانند بارهایی با حجم بیشتر را نسبت به قبل حمل کنند، هرچند که نباید انتظار ظرفیت حمل بالا از این خودرو داشت، اما برای بارهای حجیم شهری گزینه‌ای مناسب به نظر می‌رسید.

با این حال، عرضه آریسان ۱ با حواشی زیادی همراه بود. در سری‌های اول تولید، گزارش‌هایی مبنی بر ضعف شاسی در محل اتصال اتاق به قسمت بار شنیده می‌شد که نگرانی‌هایی را در بین خریداران ایجاد کرد.

اگرچه ایران خودرو با فراخوان‌های فنی و تقویت شاسی در مدل‌های بعدی سعی در رفع این نقیصه داشت، اما تصویر ذهنی ایجاد شده باعث شد آریسان ۱ شروعی دشوار در بازار داشته باشد. همچنین استفاده از موتور قدیمی روی بدنه‌ای سنگین‌تر، باعث می‌شد استهلاک خودرو در کاربری‌های سنگین و طولانی‌ مدت افزایش یابد، موضوعی که نشان داد جایگزینی اسطوره قدیمی (پیکان وانت) کار ساده‌ای نیست. اطلاعات فنی آریسان ۱ را در جدول زیر مشاهده می‌کنید.

معرفی وانت آریسان ۲ و بلوغ مهندسی در ایران خودرو

پس از بازخوردهای نه چندان مثبتی که نسخه اولیه آریسان دریافت کرد، مهندسان ایران خودرو تصمیم گرفتند به جای یک به‌روزرسانی ساده، جراحی عمیقی روی این محصول انجام دهند. نتیجه این تلاش‌ها معرفی آریسان ۲ بود؛ خودرویی که در سال ۱۴۰۱ معرفی شد و تقریبا از بین بردن تمام نقاط ضعف مدل قبلی را هدف گرفته بود.

مهم‌ترین تغییر در این مدل، حذف دیفرانسیل عقب و تبدیل سیستم انتقال قدرت به دیفرانسیل جلو (FWD) بود. این تغییر شاید برای علاقه‌مندان به وانت‌های سنتی عجیب به نظر می‌رسید، اما باعث شد لرزش‌های آزاردهنده گاردان و صدای دیفرانسیل برای همیشه حذف شود و کیفیت سواری بهبود چشمگیری پیدا کند.

در بخش پیشرانه، موتور قدیمی و کم‌بازده پیکان جای خود را به موتور XU7P (پلاس) داد. این موتور با حجم ۱.۸ لیتر، قدرت و گشتاور بسیار بهتری تولید می‌کرد و مصرف سوخت بهینه‌تری داشت که برای یک خودروی کار شهری فاکتوری حیاتی است.

همچنین شاسی خودرو که پاشنه آشیل نسخه قبلی بود، در آریسان ۲ به‌طور کامل تقویت و بازطراحی شد. حالا رانندگان با اطمینان بیشتری بار می‌زدند و دیگر نگران دفرمه شدن اتاق در دست ‌اندازهای شدید نبودند. آریسان ۲ نشان داد که ایران خودرو صدای مشتریان را شنیده و مسیر تکامل را به درستی طی کرده است.

این خودرو اکنون به عنوان اصلی‌ترین وانت سبک در سبد محصولات ایران خودرو شناخته می‌شود و توانسته جایگاه خود را در بازار تثبیت کند. اگرچه آریسان ۲ برای مسیرهای آفرودی یا بارهای سنگین که نیازمند کامیونت هستند طراحی نشده، اما برای پخش کالا در شهر و جابه‌جایی‌های بین‌ شهری سبک، تعادلی منطقی بین قیمت و کارایی ارائه می‌دهد. امکانات رفاهی داخل کابین نیز بهبود یافته تا رانندگانی که ساعت‌ها پشت فرمان هستند، خستگی کمتری را احساس کنند. در ادامه نگاهی به مشخصات فنی این وانت بار می‌اندازیم.

ورود به لیگ سنگین ‌وزن‌ها؛ خانواده فوتون تونلند

داستان وانت‌سازی ایران خودرو فقط به مدل‌های سبک ختم نمی‌شود. بازوی تجاری‌سازی این گروه، یعنی ایران خودرو دیزل، با درک تغییر ذائقه بازار به سمت خودروهای دو دیفرانسیل و لایف ‌استایل، همکاری خود را با کمپانی بزرگ فوتون چین آغاز کرد.

ثمره این همکاری، عرضه خانواده تونلند بود؛ پیکاپ‌هایی تنومند که برای اولین بار قدرت و ابهت را به سبد محصولات این شرکت اضافه کردند. نسل اول این خودروها در دو مدل بنزینی و دیزلی عرضه شد که نسخه دیزلی آن با گشتاور بالا، توانایی کششی در حد یک کامیونت سبک را به نمایش می‌گذاشت.

مسیر تکامل فوتون‌ها به سرعت طی شد و مدل‌های نیوفیس و سپس تونلند S با ظاهری جذاب‌تر و امکانات بیشتر به بازار آمدند. اما اوج هنرنمایی ایران خودرو دیزل، معرفی فوتون تونلند G7 اتوماتیک بود.

این خودرو با گیربکس ۸ سرعته ZF و موتور توربوشارژ با تکنولوژی تزریق مستقیم سوخت (GDI)، استانداردهای پیکاپ‌های مونتاژی در ایران را جابه‌جا کرد. تونلند G7 دیگر فقط یک خودروی کار نبود، بلکه گزینه‌ای لوکس برای طبیعت‌گردان و آفرود سوارانی محسوب می‌شد که می‌خواستند در کنار قدرت، از امکانات روز دنیا نیز بهره‌مند شوند.

خانواده فوتون تونلند نشان داد که ایران خودرو دیزل توانایی رقابت در سطح بالای بازار را دارد. این خودروها با شاسی نردبانی مستقل و سیستم چهارچرخ محرک، توانایی عبور از مسیرهای سخت‌گذر را دارند که خودروهای سواری و وانت‌های معمولی حتی نمی‌توانند به آن نزدیک شوند.

قدرت موتور برخی از مدل‌های این خانواده نیز بالاست در حدی که در مواقع اضطراری حتی توانایی بکسل کردن و جابه‌جایی بارهای سنگین، را در مقیاس کوچکتر دارند و همین موضوع آن‌ها را به گزینه‌ای محبوب در میان پیمانکاران پروژه‌های عمرانی و معدنی تبدیل کرده است. مشخصات فنی این پیکاپ را در ادامه می‌خوانید.

از ایران ناسیونال تا فوتون

مرور تاریخچه وانت‌بارهای ایران خودرو، تصویری روشن از حرکت صنعت حمل‌ونقل سبک کشور را پیش روی ما می‌گذارد. از روزهایی که پیکان وانتِ ساده و بی‌آلایش تنها گزینه موجود برای جابه‌جایی بار بود تا امروز که شاهد تردد پیکاپ‌های غول ‌پیکر اتوماتیک و توربوشارژ در خیابان‌ها هستیم، راه درازی طی شده است. این مسیر تکامل نشان می‌دهد که ایران خودرو سعی کرده است همگام با تغییر نیازهای جامعه، از تولید صرفا ابزار کار به سمت تولید خودروهای چند منظوره حرکت کند.

اگرچه هنوز هم جای خالی یک وانت کارِ مدرن، جان ‌سخت و ارزان ‌قیمت در میانه بازار احساس می‌شود، اما تنوع فعلی سبد محصولات (از آریسان ۲ تا فوتون G7) نشان ‌دهنده تلاش برای پوشش دادن تمام سلیقه‌هاست.

انتخاب بین این مدل‌ها کاملا به نیاز شما بستگی دارد؛ آیا برای پخش مویرگی در کوچه و بازار به دنبال خودرویی چابک هستید، یا قدرتی معادل یک کامیونت کوچک را از یک پیکاپ دیزلی طلب می‌کنید؟ البته اگر حجم بارتان بسیار زیاد است و فراتر از توان این کلاس خودرویی است، قطعا باید به سراغ گزینه‌هایی مثل کامیونت‌ها بروید، اما برای اکثر نیازهای روزمره و تجاری سبک، محصولات معرفی شده در این تاریخچه، بازیگران اصلی خیابان‌های ایران باقی خواهند ماند.

شما تجربه رانندگی با کدام یک از این وانت‌ها را داشته‌اید؟ آیا هنوز هم حس نوستالژیک و تعمیرات ساده پیکان باردو را ترجیح می‌دهید یا امکانات و قدرت فوتون تونلند را؟ خوشحال می‌شویم نظرات و تجربیات ارزشمند خود را در بخش کامنت‌ها با ما و سایر خوانندگان به اشتراک بگذارید.