تاریخچه وانت بارهای ایران خودرو؛ از پیکان خستگیناپذیر تا فوتونهای لوکس 
همه چیز از سال ۱۳۴۳ با تاسیس شرکت کارخانجات صنعتی خاور و آغاز همکاری با مرسدس بنز شروع شد؛ نقطهای که صنعت خودروهای سنگین ایران وارد مرحلهای تازه شد. مسیری که از مونتاژ نخستین کامیونها آغاز شد در دهههای بعد با تغییر ساختار، تحریمها، همکاریهای جدید و توسعه محصولات مسافربری ادامه پیدا کرد و امروز به یکی از قدیمیترین مجموعههای تولید خودروهای تجاری کشور رسیده است.
در این مقاله از پایه یک به بررسی تاریخچه ایران خودرو دیزل از آغاز فعالیت تا وضعیت فعلی آن میپردازیم و موارد زیر را مرور میکنیم:
- شکلگیری گروه صنعتی خاور و همکاری با مرسدس بنز
- تغییر ساختار و ادغام با ایران خودرو پس از انقلاب
- نقش مدلهای مایلر در توسعه ناوگان حملونقل
- ورود به دوره همکاریهای آسیایی و نوسازی محصولات
- توسعه بخش اتوبوس و فناوریهای جدید
- جایگاه فعلی و مسیر پیشرو در صنعت خودروهای تجاری
اگر به سیر تحول یکی از قدیمیترین تولید کنندگان کامیون و اتوبوس در ایران علاقهمند هستید، تا پایان این مطلب همراه ما باشید.
تاسیس گروه صنعتی خاور و اولین بنزهای مونتاژی
در سالهای آغازین دهه چهل، نیاز به نوسازی ناوگان حملونقل ایران بیش از هر زمان دیگری احساس میشد. برادران خیامی که پیش از آن ایران ناسیونال را پایهگذاری کرده بودند پتانسیل بالایی در بخش خودروهای سنگین میدیدند.
شرکت خاور با تمرکز بر تولید کامیونهای تحت لیسانس دایملر بنز شروع به کار کرد. اولین محصولاتی که از خط تولید این شرکت خارج شدند همان کامیونهای دماغداری بودند که به دلیل جانسختی زیاد به سرعت محبوبیت یافتند.
این همکاری باعث شد تا دانش فنی آلمانی وارد صنعت و خط تولید ایران شود و استانداردهای جدیدی در حوزه حملونقل جادهای تعریف گردد. در آن دوران، خاور نه تنها یک کارخانه بلکه یک مدرسه صنعتی برای تربیت تکنسینهای متخصص خودروهای سنگین بود.
تغییر هویت و ادغام پس از انقلاب
با وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، ساختار صنایع بزرگ ایران دچار تحولات بنیادین شد. شرکت خاور نیز از این قاعده مستثنی نبود و تحت مدیریت دولتی قرار گرفت. در اواخر دهه هفتاد، تصمیم راهبردی برای تمرکز تولید خودروهای سنگین در زیرمجموعه گروه صنعتی ایران خودرو اتخاذ شد. در سال ۱۳۷۸ با ادغام شرکت خاور و ایران خودرو نام این مجموعه رسما به ایران خودرو دیزل تغییر کرد.
این ادغام باعث شد تا توان مهندسی و بازاریابی هر دو مجموعه یکپارچه شود و مسیر برای تولید انبوه خودروهای مسافربری و باری هموارتر گردد. با این تغییرات، ایران خودرو دیزل روی بالا بردن تیراژ تولید برای بازار ایران و پیدا کردن مشتری در کشورهای همسایه تمرکز کرد.

مایلر؛ کامیونی که هرگز پیر نشد
نمیتوان از تاریخچه ایران خودرو دیزل نوشت و به مدلهای ۱۹۲۴ و ۲۶۲۴ معروف به مایلر اشاره نکرد. این کامیونهای نارنجی رنگ مرسدس بنز که دهههاست در خط تولید این شرکت باقی ماندهاند بخش بزرگی از بار ساختوساز و حملونقل سنگین کشور را به دوش کشیدند.
سادگی در تعمیر، فراوانی قطعات و قدرت بالای موتور در شرایط سخت آبوهوایی ایران باعث شد این محصول به یکی از معدود مدلهایی تبدیل شود که تولید آن برای چند دهه ادامه یافته است؛ محصولی که علیرغم قدیمی بودن طراحی هنوز هم تقاضای بالایی در بازار دارد. ایران خودرو دیزل با تولید موتور در ایدم و گیربکس در چرخشگر توانست قطعات اصلی این کامیون را داخل کشور تامین کند و تولید مایلر را تا همین امروز ادامه دهد.
ورود به دوران نوسازی و همکاریهای بینالمللی
با فرا رسیدن دهه هشتاد و نود، کمکم سلیقهی بازار عوض شد؛ رانندهها دنبال ماشینهایی با اتاق راحتتر بودند و استانداردهای جدید هم اجازه نمیداد خودروهای قدیمی با آلایندگی بالا تولید شوند. ایران خودرو دیزل برای پاسخ به این نیاز، همکاریهای خود را با شرکای جدیدی آغاز کرد.
ورود برندهایی مانند هیوندای برای تولید کامیونتهای مایتی و کروس و بعدها همکاری گسترده با شرکت فوتون چین فصلی جدید در تاریخ این شرکت رقم زد. کشندههای فوتون که در ابتدا با تردید بازار مواجه بودند به تدریج با بهبودهای فنی و نظارت کیفی ایران خودرو دیزل جایگاه خود را به عنوان یکی از پرفروشترین کشندههای اقتصادی ایران تثبیت کردند. این دوران نشان دهنده انعطاف پذیری شرکت در تغییر استراتژی از غرب به شرق برای حفظ جریان تولید بود.

توسعه در بخش حملونقل عمومی و مسافربری
ایرانخودرو دیزل تنها در بخش باری فعال نبوده و تولید اتوبوسهای شهری و بینشهری نیز بخش مهمی از فعالیتهای این شرکت را تشکیل میدهد. از اتوبوسهای نوستالژیک بنز ۳۰۲ که سالها بار مسافرتهای جادهای را بر دوش داشتند تا مدلهای مدرنتری مثل اتوبوسهای آریان و مگاترنس همگی در این مجموعه پا به عرصه گذاشتند.
در سالهای اخیر این شرکت با معرفی اولین اتوبوس برقی بومی گام بلندی در جهت فناوریهای سبز برداشته است. این دستاورد نشان میدهد که ایران خودرو دیزل قصد دارد خود را با استانداردهای قرن بیست و یکم هماهنگ کند و از رقابت در حوزه فناوریهای نوین عقب نماند.
زیر مجموعههای استراتژیک؛ بازوهای توانمند تولید
یکی از نقاط قوت ایران خودرو دیزل که در تاریخ آن نقش مهمی داشته، برخورداری از زنجیره تامین داخلی است. شرکتهایی که هر کدام قطبی در صنعت خودرو محسوب میشوند:
- ایدم: تولید کننده موتورهای دیزلی تحت لیسانس بنز در تبریز که موتور این کامیونها را میسازد.
- چرخشگر: مسئول تولید گیربکسهای سنگین که نیاز ناوگان را به واردات کاهش داده است.
- محور خودرو: متخصص در تولید اکسل و محورهای جلو و عقب خودروهای سنگین.
- گواه: خدمات پس از فروش که گستردهترین شبکه خدماتی جادهای را در اختیار دارد.




چالش تحریمها و جایگزین کردن قطعات
تاریخ این شرکت بدون اشاره به دوران سخت تحریمها کامل نمیشود. در برهههایی که شرکای خارجی به ناچار همکاری خود را قطع کردند، ایران خودرو دیزل با چالش جدی در تامین قطعات مواجه شد. اما همین فشارها منجر به پروژههای بومیسازی گستردهای شد.
طراحی و تولید کشندههایی مثل آتامان که ترکیبی از شاسی و بدنه فوتون با موتور قدرتمند بنز است، نمونهای از خلاقیت مهندسی در دوران محدودیت است. این شرکت نشان داد که میتواند با ترکیب داراییهای فنی مختلف، محصولاتی خلق کند که با شرایط اقتصادی و جادهای ایران سازگار باشند.
جایگاه فعلی و چشمانداز آینده در صنعت خودروهای سنگین
امروز ایران خودرو دیزل نه تنها به عنوان یک تولید کننده بلکه به عنوان یکی از تولید کنندگان اصلی خودروهای تجاری در ایران شناخته میشود. تنوع محصولات این شرکت از کامیون و کشنده گرفته تا آریا، واگنهود و انواع ون و پیکاپ نشان دهنده گستردگی فعالیتهای آن است.
تلاش برای ارتقای استانداردهای آلایندگی به یورو ۵ و یورو ۶ و تجهیز خودروها به سیستمهای ایمنی روز دنیا مانند ترمز اضطراری و رادارهای خطخوان نشان از تغییر رویکرد شرکت به سمت بازارهای کیفی دارد. علیرغم تمام نقدها، این شرکت توانسته سهم قابل توجهی در حملونقل کالای کشور داشته باشد و هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند.

مسیر پیشروی بزرگترین خودروساز تجاری ایران
بررسی تاریخچه این مجموعه نشان میدهد که ایران خودرو دیزل همواره قدرت تطبیق با شرایط متغیر سیاسی و اقتصادی را داشته است. از روزهای خوش همکاری مستقیم با آلمان تا دوران سخت خودکفایی این شرکت ثابت کرده که عضوی جدایی ناپذیر از اقتصاد ایران است.
آینده ایران خودرو دیزل به این بستگی دارد که چقدر در ساخت ماشینهای کممصرف، استفاده از تکنولوژیهای جدید و البته بهتر کردن خدمات تعمیرگاهیاش موفق باشد. جادههای ایران هنوز هم به محصولات این شرکت وابستهاند و تداوم این مسیر مستلزم بهرهگیری از دانش روز جهانی و تکیه بر تجربه شصت سالهای است که در جایجای خطوط تولید آن جاری است.
اگر شما هم تجربه رانندگی با محصولات قدیمی یا جدید این شرکت را دارید، یا خاطرهای از کامیونهای خاور دارید، حتما نظرات خود را با ما در میان بگذارید.
این مطلب توسط تیم کارشناسان سایت پایه یک نوشته شده است.
پشت هر مطلب در وبلاگ پایه یک، کار تیمی است؛ خبرنگار میدانی، کارشناس فنی و پژوهشگر محتوا. از مقایسهٔ جزئیات تا راهنمای انتخاب بهترینهای انواع کامیون و کامیونت، راهنمای لوازم و قطعات خودروهای سنگین و... ما به تصمیمهای روزمره سنگین سواران کمک میکنیم. کلیک کنید تا با نویسندگان ما بیشتر آشنا شوید.
در حال حاضر هیچ نظر یا دیدگاهی ثبت نشده است. شما میتوانید اولین نفری باشید که دیدگاه یا نظر خود را برای ما ارسال میکنید.