تاریخچه ایران خاور؛ از بنز مایلر تا ایران خودرو دیزل

کمتر ایرانی را می‌توان یافت که با دیدن رنگ نارنجی یک کامیون دماغ‌دار در جاده یا شنیدن صدای خاص و بریده ‌بریده‌ی ترمز اگزوز آن، حس نوستالژی عجیبی را تجربه نکند. شرکت «ایران خاور» نامی است که برای بیش از نیم قرن، نبض حمل‌ونقل باری کشور را در دست داشت و محصولاتی را روانه بازار کرد که به نماد سرسختی و دوام تبدیل شدند.

این شرکت فقط چهره جاده‌های ایران را تغییر نداد، بلکه فرهنگ جدیدی از رانندگی و مکانیکی را با خود به همراه آورد که بر پایه مهندسی دقیق آلمانی بنا شده بود. داستان این برند، روایتی جذاب از صنعتی شدن ایران در دهه چهل شمسی است؛ دورانی که نیاز به نوسازی ناوگان فرسوده قدیمی به شدت احساس می‌شد.

در این مقاله از پایه یک، قصد داریم به عمق تاریخ سفر کنیم و چگونگی شکل‌گیری این غول صنعتی را بررسی کنیم؛ از روزهایی که اولین مونتاژهای بنز آلمان وارد خیابان‌ها شدند تا زمانی که نام خاور آ‌نچنان فراگیر شد که مردم عادی، فارغ از برند سازنده، به هر نوع خودرو باربری نیمه‌ سنگین، لقب خاور می‌دادند.

سال ۱۳۴۵؛ آغاز یک همکاری تاریخی با ژرمن‌ها

در اواسط دهه ۱۳۴۰ شمسی، اقتصاد ایران در حال گذار به سمت صنعتی شدن بود و حجم مبادلات کالا افزایشی چشمگیر داشت. ناوگان حمل ‌و نقل موجود که اغلب از خودروهای قدیمی و مستهلک تشکیل شده بود، دیگر توان پاسخگویی به این حجم از تقاضا را نداشت.

در این شرایط بود که سنگ بنای شرکت گروه صنعتی خاور (که بعدها هسته اصلی ایران خودرو دیزل شد) گذاشته شد تا با تولید خودروهای تجاری مدرن، خون تازه‌ای به رگ‌های جاده‌های کشور تزریق کند.

مدیران وقت برای انتخاب شریک تجاری، دست روی یکی از معتبرترین نام‌های جهان یعنی «دایملربنز» آلمان گذاشتند. انتخاب مرسدس بنز انتخابی هوشمندانه بود، زیرا موتورهای دیزلی این کمپانی به قدرت بالا و استهلاک پایین شهرت داشتند و با کیفیت سوخت و شرایط جاده‌های کوهستانی ایران سازگاری خوبی نشان می‌دادند.

هدف اصلی این همکاری، مونتاژ و تولید انواع کامیون و اتوبوس بود تا هم نیاز بازار داخلی تامین شود و هم زیرساخت‌های صنعتی کشور توسعه یابد. خیلی زود خطوط تولید راه افتاد و اولین سری از محصولات با نظارت مهندسان آلمانی مونتاژ شد.

کیفیت قطعات به کار رفته در این خودروها به حدی بالا بود که تفاوت چندانی با نمونه‌های ساخت آلمان نداشتند. این شروع قدرتمند باعث شد تا اعتماد خریداران و رانندگان به سرعت جلب شود و خاور به عنوان برندی مطمئن برای سرمایه‌گذاری و کار، جای پای خود را در صنعت حمل‌ونقل ایران محکم کند.

چرا خاور؟ داستان تولد یک نام ماندگار

شاید جالب باشد بدانید که چرا در ایران به هر نوع کامیونت یا کامیون کوچک، فارغ از برند سازنده‌اش، خاور می‌گویند. این پدیده ریشه در نام شرکت سازنده، یعنی گروه صنعتی خاور دارد. محصولات تولیدی این شرکت، مخصوصا مدل‌های سبک مرسدس بنز، چنان نفوذ عمیقی در بازار و فرهنگ عمومی پیدا کردند که نام شرکت سازنده بر روی خود محصول باقی ماند.

درست همان‌طور که ما به پودر لباسشویی تاید می‌گوییم، رانندگان و مردم کوچه و بازار نیز نام خاور را جایگزین واژه کامیون سبک کردند؛ اتفاقی که نشان ‌دهنده موفقیت بی‌نظیر برندینگ و انحصار کیفیت این شرکت در آن دوران بود.

مدل‌های ۶۰۸ و ۸۰۸ که ستاره‌های درخشان این خط تولید بودند، به دلیل ابعاد مناسب و قدرت مانور بالا، به سرعت به سلاطین پخش مویرگی در شهرها تبدیل شدند. این خودروها با رنگ‌های متنوع که نارنجی و سبز معروف‌ترین آن‌ها بودند، چهره خیابان‌های ایران را رنگ‌آمیزی کردند.

دوام قطعات و سادگی تعمیرات این خودروها باعث شد تا رانندگان با کمترین دانش فنی هم بتوانند گلیم خود را از آب بیرون بکشند و همین موضوع، خاور را به عضوی جدایی‌ناپذیر از اقتصاد خرد و کلان کشور تبدیل کرد.

سلاطین جاده: معرفی مدل‌های افسانه‌ای

در میان سبد محصولات متنوع ایران خاور، چند مدل خاص وجود داشتند که هر کدام به دلیل ویژگی‌های منحصر به‌ فرد، نقشی استراتژیک در شبکه حمل‌ونقل کشور ایفا کردند. در ادامه به بررسی ستون‌های اصلی این خانواده می‌پردازیم.

خاور ۶۰۸ و ۸۰۸

این دو مدل را می‌توان پرتیراژترین و محبوب‌ترین محصولات تاریخ ایران خاور دانست. کامیونت‌هایی که قلب تپنده آن‌ها موتور چهار سیلندر خطی معروف به OM314 بود. تفاوت اصلی مدل خاور ۶۰۸ و ۸۰۸ در ظرفیت حمل بار و قدرت شاسی آن‌ها بود، اما هر دو از یک DNA مشترک بهره می‌بردند: سادگی مطلق.

این خودروها با رنگ‌های نارنجی و سبز، به مهم‌ترین ابزار پخش مویرگی و حمل در شهرها تبدیل شدند. استهلاک پایین موتور و فراوانی قطعات یدکی باعث شد تا رانندگان تازه‌کار نیز بتوانند با این ماشین‌ها کسب درآمد کنند.

مرسدس بنز ۹۱۱ (شوفر)

بنز ۹۱۱ که در بین قدیمی‌های جاده به شوفر یا بنز کله‌گرد معروف است، جایگاهی میان کامیونت‌های سبک و کامیون‌های سنگین داشت. طراحی کاپوت و کابین این مدل گردتر و نرم‌تر از برادران بزرگترش بود.

این خودرو با داشتن اکسل‌های قدرتمند و ارتفاع مناسب از سطح زمین، گزینه‌ای مناسب برای مسیرهای روستایی و خاکی بود. کشاورزان و باربری‌های محلی عاشق ۹۱۱ بودند، زیرا برای بارهایی که برای خاور سنگین و برای ده چرخ سبک بودند، بهترین و اقتصادی‌ترین گزینه محسوب می‌شد.

بنز ۱۹۲۴ (خاور بنز)

شاید هیچ خودرویی در تاریخ ایران به اندازه بنز ۱۹۲۴ (که اغلب با رنگ نارنجی شناخته می‌شود) نماد کار و تلاش نباشد. این کامیون باری، با موتور OM355 که صدایی خاص و قدرتی تمام‌ نشدنی داشت، برای دهه‌ها بار اصلی جاده‌های ترانزیتی و ساختمانی کشور را به دوش کشید.

سادگی مکانیکی ۱۹۲۴ به حدی است که تقریبا هر تعمیرکاری در جاده‌های دورافتاده نیز می‌تواند آن را تعمیر کند. با وجود گذشت نیم قرن و انتقاداتی که به ارگونومی و ایمنی آن وارد می‌شود، هنوز هم خط تولید آن فعال است و مشتریان پروپاقرصی دارد.

بنز مایلر (۲۶۲۴)

وقتی صحبت از کارهای سنگین عمرانی، حمل شن و ماسه و کار در معادن می‌شود، نام مایلر می‌درخشد. واژه مایلر در اصل نام شرکت آلمانی سازنده جک‌های کمپرسی (Meiller) بود، اما در ایران به مدل‌های کمپرسی جفت‌ محور بنز (مانند ۲۶۲۴) اطلاق شد.

این خودروها با شاسی‌های سیاه و بسیار ضخیم، دیفرانسیل‌های قدرتمند و فنربندی خشک اما مقاوم، تنها گزینه‌ای بودند که می‌توانستند زیر بارهای فوق سنگین و در شیب‌های تند معادن دوام بیاورند. مایلرها حتی قابلیت تبدیل شدن به کشنده برای حمل تریلی‌های کفی در مسافت‌های کوتاه را هم داشتند.

نقش ایران خاور در دوران جنگ

با شروع جنگ تحمیلی در سال ۱۳۵۹، نقش شرکت ایران خاور از یک تولید کننده تجاری فراتر رفت و به یکی از ارکان اصلی پشتیبانی جنگ تبدیل شد. در شرایطی که جاده‌های منتهی به خط مقدم زیر آتش سنگین دشمن بودند و مسیرها اغلب به باتلاق و گل‌ولای تبدیل می‌شدند، این کامیون‌های بنز بودند که بار اصلی تدارکات را به دوش می‌کشیدند.

مدل‌های کمپرسی مایلر (۲۶۲۴) به دلیل قدرت فوق ‌العاده و ارتفاع بالا، نه‌تنها برای حمل مهمات و نیرو استفاده می‌شدند، بلکه در عملیات خاکریز‌زنی و ساخت سنگر نیز نقش بولدوزرهای چرخ‌دار را بازی می‌کردند.

یکی از دلایل اصلی موفقیت محصولات ایران خاور در جبهه، تعمیرپذیری بالا بود. در بحبوحه جنگ که دسترسی به قطعات یدکی و تعمیرگاه‌های مجهز غیر ممکن بود، مکانیک‌های گردان می‌توانستند با ابتدایی‌ترین ابزارها، موتور و گیربکس این ماشین‌ها را تعمیر کنند و دوباره آن‌ها را به خط بازگردانند.

رانندگان قدیمی خاطرات زیادی از مایلرهایی دارند که با وجود ترکش ‌در بدنه و آسیب‌های جدی، همچنان به کار ادامه می‌دادند و نیروها را جابه‌جا می‌کردند؛ ویژگی‌ای که هیچ خودروی دیگری در آن زمان یارای رقابت با آن را نداشت.

تغییر نام و هویت؛ تولد ایران خودرو دیزل

با پایان جنگ و ورود به دوران سازندگی، نیاز به تحول در ساختار صنعت خودروهای تجاری احساس شد. شرکت ایران خاور که تا آن زمان تمرکز اصلی‌اش بر روی محصولات باری بود، نیازمند توسعه و ادغام با سایر بخش‌های حمل‌ونقل عمومی بود.

سرانجام در سال ۱۳۷۸، طی یک تصمیم استراتژیک بزرگ، شرکت ایران خاور با خطوط تولید اتوبوس و مینی‌بوس ادغام شد و نام آن رسما به ایران خودرو دیزل تغییر یافت. این تغییر نام، تنها عوض شدن تابلو سردر کارخانه نبود، بلکه آغازگر فصلی نوین در تنوع محصولات محسوب می‌شد.

پس از این تغییر هویت، ایران خودرو دیزل تلاش کرد تا سبد محصولات خود را از انحصار مرسدس بنزهای قدیمی خارج کند و تکنولوژی‌های جدیدتری را وارد چرخه تولید نماید. اگرچه تولید بنزهای نارنجی (سری ۱۹۲۴ و ۲۶۲۴) به دلیل تقاضای بی‌پایان بازار همچنان ادامه یافت.

این شرکت با ورود به بازار اتوبوس‌های شهری و بین ‌شهری و همچنین معرفی مدل‌های جدیدتر کشنده، سعی کرد تا سهم بیشتری از بازار حمل‌ونقل مدرن را از آن خود کند. در این دوران بود که کم‌کم پای شرکای آسیایی نیز به خطوط تولید باز شد.

ورود شرکای چینی و کره‌ای

با گذشت زمان و تغییر استانداردهای جهانی، بنزهای قدیمی دیگر پاسخگوی نیازهای مدرن حمل‌ونقل، به‌ویژه در بخش توزیع شهری نبودند. ایران خودرو دیزل برای پر کردن خلا موجود در بازار کامیونت‌های مدرن، به سراغ غول کره‌ای یعنی هیوندای رفت.

تولید کامیونت‌های سری مایتی و کروس حاصل این همکاری بود که با داشتن کولر، فرمان هیدرولیک نرم و کابین بی‌سروصدا، استاندارد رفاهی رانندگان پخش را ارتقا دادند و جایگزین مناسبی برای خاورهای ۶۰۸ قدیمی و پرسروصدا شدند.

در بخش خودروهای سنگین نیز، با سخت‌تر شدن تحریم‌ها و دشواری همکاری مستقیم با مرسدس بنز آلمان، ایران خودرو دیزل استراتژی خود را به سمت شرق تغییر داد. همکاری با برندهای بزرگ چینی مانند فوتون، منجر به تولید کشنده‌های مدرنی شد که از نظر قدرت موتور و آپشن‌های رفاهی، توانایی رقابت با مدل‌های اروپایی را داشتند.

امروز، محصولاتی مانند فوتون ۴۶۰ یا آتامان، چهره مدرن این شرکت هستند که در کنار پیرمردهای نارنجی‌پوش خط تولید، به بازار عرضه می‌شوند تا نیاز رانندگان تریلر و ترانزیت را برطرف کنند.

پدیده عجیب بنز ۱۹۲۴؛ زنده‌ترین فسیل جهان

شاید باورکردنی نباشد، اما خط تولید مرسدس بنز سری L (همان ۱۹۲۴ و ۲۶۲۴) که در آلمان در اوایل دهه ۸۰ میلادی متوقف شد، در ایران همچنان با قدرت به کار خود ادامه می‌دهد. این کامیون نارنجی ‌رنگ، حکم پدرِ پدربزرگ را در بازار خودروهای تجاری دارد و لقب فسیل زنده را یدک می‌کشد.

اما راز این ماندگاری چیست؟ چرا با وجود تکنولوژی‌های منسوخ، ترمزهای ضعیف‌تر نسبت به استاندارد روز و آلایندگی بالا، رانندگان ایرانی همچنان برای خرید آن صف می‌کشند؟

پاسخ در اقتصاد حمل‌ونقل ایران نهفته است؛ بنز ۱۹۲۴ شاید کولر نداشته باشد و سروصدای موتورش گوش را کر کند، اما قطعات یدکی آن در هر مغازه‌ای پیدا می‌شود، تعمیرات آن نیاز به دیاگ و لپ‌تاپ ندارد و هزینه نگهداری آن نسبت به یک کامیونت مدرن یا کشنده چینی، بسیار ناچیز است.

برای بسیاری از رانندگان که در جاده‌های کوتاه و پروژه‌های عمرانی کار می‌کنند، این خودرو یک ماشین پول‌ساز است که سرمایه اولیه کمتری می‌خواهد و نقدشوندگی بسیار بالایی دارد؛ گویی این نارنجی‌پوش پیر، قلق بازار ایران را بهتر از هر مهندس خارجی بلد است.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

داستان شرکت ایران خاور، آینه‌ای تمام‌نما از تاریخ صنعت و حمل‌ونقل ایران است. این شرکت که با رویای مونتاژ باکیفیت‌ترین کامیون‌های آلمانی متولد شد، توانست با تولید انبوه مدل‌های خاور و مایلر، زیرساخت‌های اقتصادی کشور را متحول کند.

نام خاور چنان با فرهنگ ما عجین شد که برای همیشه به عنوان اسم عام خودروهای نیمه‌ سنگین در زبان فارسی باقی ماند. اگرچه امروز نام این شرکت به ایران خودرو دیزل تغییر یافته و محصولات مدرن‌تری مانند فوتون و آتامان جایگزین برخی مدل‌های قدیمی شده‌اند، اما میراث نارنجی‌ رنگ آن همچنان در جاده‌ها می‌تازد.

حالا نوبت شماست؛ آیا تجربه رانندگی با این اسطوره‌های نارنجی را داشته‌اید؟ به نظر شما وقت آن نرسیده که بنز ۱۹۲۴ بازنشسته شود، یا معتقدید هنوز هم برای جاده‌های ایران دود از کنده بلند می‌شود؟ نظرات و خاطرات خود را درباره محصولات ایران خاور و کیفیت آن‌ها نسبت به کشنده‌ها و کامیون‌های جدید، در بخش دیدگاه‌ها با ما به اشتراک بگذارید.