تاریخچه کیلومتر ۱۴ جاده مخصوص؛ قلب صنعت خودروی کشور چگونه شکل گرفت؟

اوایل دهه ۴۰ شمسی هستیم؛ جایی که غرب تهران هنوز در تسخیر زمین‌‌های خاکی و باغ‌های میوه است و البته که خبری از ترافیک سرسام‌آور، صدای بوق و بوی گازوئیل هم نیست. در آن روزگار، جاده‌ای باریک و خلوت از میان این زمین‌ها و باغ‌ها می‌گذشت که شاید کمتر کسی گمان می‌کرد روزی به گران‌قیمت‌ترین و استراتژیک‌ترین محله صنعتی ایران تبدیل شود.

این مسیر که امروز آن را با نام بزرگراه شهید لشگری می‌شناسیم، در حافظه تاریخی مردم و رانندگان قدیمی، همچنان با نام جاده مخصوص زنده است؛ جاده‌ای که خشت ‌به ‌خشت کارخانه‌هایش، داستان صنعتی شدن ایران‌مان را روایت می‌کند.

در این مقاله از پایه یک، قصد داریم ماشین زمان را روشن کنیم و به روزهایی برگردیم که اولین کلنگ‌های ساخت کارخانه‌های خودروسازی در حاشیه این جاده بر زمین زده شد. اگر امروز از این مسیر عبور کنید، انبوهی از انواع کامیون، کامیونت و تریلر را می‌بینید که قطعات و محصولات را جابه‌جا می‌کنند، اما در آن سال‌ها، سکوتی سنگین بر این مناطق حاکم بود؛ سکوتی که خیلی زود با صدای دستگاه‌های پرس و خطوط مونتاژ شکسته شد.

جاده مخصوص کرج نه فقط یک مسیر مواصلاتی، بلکه موزه‌ای زنده از رویاهای بزرگ مردانی است که می‌خواستند ایران را صاحب صنعت کنند.

رویای برادران خیامی؛ میخ اول بر زمین کیلومتر ۱۴

داستان اصلی از تابستان داغ سال ۱۳۴۱ آغاز می‌شود؛ زمانی که دو برادر مشهدی با نام‌های احمد و محمود خیامی، با سرمایه‌ای حدود ۱۰۰ میلیون ریال، تصمیم گرفتند رویای دیرینه خود را محقق کنند. آن‌ها که پیش‌تر با فروشگاه‌های تضامنی و تعمیرگاه‌ها، در بازار برای خودشان نامی دست و پا کرده بودند، به دنبال زمینی وسیع برای احداث کارخانه‌ای بودند که بتواند آینده حمل‌ونقل ایران را تغییر دهد.

قرعه به نام زمین‌های ارزان ‌قیمت و وسیع غرب تهران افتاد؛ جایی دقیقا در «کیلومتر ۱۴» که بعدها به آدرس پستی صنعت خودرو تبدیل شد. انتخاب این مکان بی‌دلیل نبود؛ نزدیکی به فرودگاه مهرآباد برای تردد کارشناسان خارجی، دسترسی آسان به تهران برای تامین نیروی کار و وجود فضای کافی برای توسعه کارخانه‌ها و کارگاه‌ها در آینده، برادران خیامی را متقاعد کرد که اینجا بهترین نقطه برای کاشتن نهال ایران ناسیونال است.

سرانجام پس از چند سال تلاش شبانه‌روزی و ساخت سالن‌های تولید، در اردیبهشت سال ۱۳۴۶، انتظارها به پایان رسید و کارخانه با حضور مقامات وقت افتتاح شد. از دل این سوله‌های آبی‌رنگ در کیلومتر ۱۴، خودرویی متولد شد که پیکان نام گرفت و خیلی زود به عضوی از خانواده‌های ایرانی تبدیل شد. این نقطه، آغاز تبدیل شدن جاده مخصوص به قطب خودروسازی خاورمیانه بود.

چرا جاده مخصوص؟ فلسفه یک نام ماندگار

شاید برای نسل امروز سوال باشد که چرا به بزرگراه شهید لشگری، جاده مخصوص می‌گویند؟ پاسخ در تفاوت کاربری این مسیر با جاده قدیم کرج (بزرگراه فتح) نهفته است. در آن سال‌ها، جاده قدیم کرج مسیری باریک و پرتردد بود که ظرفیت کشش بارهای سنگین صنعتی را نداشت.

با ظهور کارخانه‌های عظیم، نیاز به شریانی اختصاصی احساس می‌شد که بتواند تردد انبوه کامیون‌ های حامل مواد اولیه و تریلرهای حمل خودروهای صفرکیلومتر را مدیریت کند.

این جاده جدید با استانداردهای مدرن آن زمان و به‌طور «مخصوص» برای تردد سریع و دسترسی به صنایع و فرودگاه ساخته شد تا ترافیک صنعتی، مزاحم تردد عادی مردم نشود. در واقع، جاده مخصوص فرش قرمزی بود که زیر پای صنعتگران پهن شد تا چرخ تولید سریع‌تر بچرخد.

اندک اندک همسایگان می‌رسند؛ تکمیل پازل خودروسازی

تنها چند سال پس از میخ‌کوبی برادران خیامی در کیلومتر ۱۴، آوازه این منطقه به گوش سایر سرمایه‌گذاران رسید و پازل «دیترویت ایران» قطعه‌به‌قطعه کامل شد. کمی آن‌طرف‌تر در کیلومتر ۱۵، شرکت سایپای امروزی (که آن زمان با نام تولید اتومبیل سیتروئن شناخته می‌شد) در سال ۱۳۴۴ متولد شد.

همزمان با مونتاژ پیکان در ایران ‌خودرو، سایپا نیز با عرضه خودروی محبوب ژیان و وانت آکا، رنگ‌ و بویی فرانسوی به جاده بخشید و رقابتی دیدنی را در فاصله یک کیلومتری آغاز کرد.

اما ماجرا به اینجا ختم نشد؛ پیش از آنکه خیامی‌ها به کیلومتر ۱۴ بیایند، در کیلومتر ۹ اتفاقات مهمی در حال رخ دادن بود. شرکت جیپ ایران (پارس خودروی فعلی) که توسط جعفر اخوان در سال ۱۳۳۵ تاسیس شده بود، با تولید خودروهای قدرتمند دو دیفرانسیل، پایه‌های اولیه‌ی این قطب صنعتی را پی‌ریزی کرده بود.

حضور این نام‌ها در کنار هم، باعث شد تا صدها کارگاه قطعه‌سازی، تعمیرگاه‌های مرکزی سواری، کامیون و کامیونت و دفاتر خدمات فنی در حد فاصل این کیلومترها تشکیل شوند و زنجیره‌ای کامل از تولید تا خدمات را شکل دهند.

برای درک بهتر تراکم صنعتی این منطقه، در جدول زیر موقعیت مکانی مهم‌ترین خودروسازان و شرکت‌های فعال در جاده مخصوص (بزرگراه شهید لشگری) را مشاهده می‌کنید:

از مونتاژ تا ویترین؛ تغییر چهره جاده در گذر ۶ دهه

با گذشت زمان، چهره جاده مخصوص تغییرات زیادی به خود دید. اگر در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ اینجا صرفا محلی برای صدای چکش و دستگاه‌های پرس بود، امروز به ویترینی پرزرق‌ و برق تبدیل شده است.

بسیاری از شرکت‌ها دفاتر مرکزی شیک و مدرن خود را در حاشیه جاده بنا کرده‌اند و نمایشگاه‌های فروش کامیون و خودروهای سواری با نماهای شیشه‌ای، جای دیوارهای آجری قدیمی را گرفته‌اند.

این دگردیسی نشان می‌دهد که جاده مخصوص دیگر فقط یک کارخانه نیست؛ بلکه به قلب تجاری و اداری صنعت خودرو تبدیل شده است. روزانه هزاران تریلر و خودروی سنگین از سراسر کشور به مقصد این کیلومترها حرکت می‌کنند تا چرخ اقتصاد حمل‌ونقل را بچرخانند.

هرچند ترافیک سنگین صبحگاهی و عصرگاهی به جزء جدانشدنی این مسیر تبدیل شده، اما هنوز هم شنیدن نام کیلومتر ۱۴ یا کیلومتر ۹، حس اعتبار و اصالت را به هر فعال صنعتی منتقل می‌کند.

آسفالتی که بوی تاریخ می‌دهد

داستان کیلومتر ۱۴ جاده مخصوص، داستان مردانی است که در بیابان‌های غرب تهران، آینده‌ای صنعتی را دیدند که دیگران قادر به دیدنش نبودند. از برادران خیامی تا جعفر اخوان و دیگر کارآفرینان، همگی خشت‌هایی را روی هم گذاشتند تا امروز ایران یکی از معدود کشورهای منطقه با زنجیره کامل خودروسازی باشد. عبور از این بزرگراه، فقط یک سفر شهری نیست؛ بلکه ورق زدن کتاب تاریخ صنعت ایران است.

شما چه خاطره‌ای از جاده مخصوص دارید؟ آیا تجربه کار در این کارخانه‌ها یا رانندگی با محصولات کلاسیک تولید شده در این کیلومترها را داشته‌اید؟ نظرات و خاطرات خود را در بخش کامنت‌ها با ما و خوانندگان پایه یک در میان بگذارید.