تاریخچه کامیونت بادسان؛ از قلب اروپا تا جاده‌های ایران

اگر دهه‌های هفتاد و هشتاد شمسی جاده‌های ایران را به یاد داشته باشید، محال است صدای سوت ممتد و خاص توربوشارژری که سکوت جاده را می‌شکست، به خاطر نیاورید. کامیونت بادسان با آن چهره استخوانی و جدی، برای سال‌ها نماد تغییر در ناوگان حمل‌ونقل نیمه ‌سنگین ایران بود.

در دورانی که جاده‌ها در تسخیر خاورهای نارنجی ‌رنگ مرسدس بنز بودند و تکنولوژی‌های قدیمی نفس رانندگان را تنگ کرده بود، بادسان دقیقا مانند اسمش، همچو باد بازار بدون تنوع کامیونت‌های آن روز را در نوردید و چابک وارد میدان شد و استانداردهای جدیدی از قدرت و سرعت را معرفی کرد.

اما داستان این خودروی محبوب بسیار پیچیده‌تر از یک مونتاژ ساده است. بسیاری از رانندگان هنوز هم بر سر اصالت آن بحث دارند؛ عده‌ای آن را فرانسوی می‌دانند و عده‌ای با دیدن شباهت‌های عجیب، آن را فرزند گم‌شده ولوو می‌نامند.

در این مقاله از پایه یک قصد داریم گرد و خاک را از روی پرونده این سرباز کهنه‌کار پاک کنیم و با بررسی اسناد تاریخی، ببینیم آیا بادسان واقعا یک محصول ملی بود یا یک دورگه اروپایی که سرنوشتش در ایران رقم خورد؟

نگاهی به ریشه‌ها؛ معمای طراحی و افسانه ولوو

برای درک ریشه بادسان، باید تقویم‌ها را به عقب برگردانیم و به اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی در اروپا سفر کنیم. در آن زمان، چهار غول بزرگ خودروسازی یعنی ولوو (سوئد)، رنو/ساویم (فرانسه)، ماگیروس (آلمان) و داف (هلند) با چالش افزایش هزینه‌های طراحی روبرو بودند.

آن‌ها تصمیم گرفتند در پروژه‌ای مشترک به نام باشگاه چهارتایی‌ها یا Club of Four، یک کابین استاندارد و مشترک برای کامیون‌های سبک و متوسط طراحی کنند. نتیجه این همکاری، تولد کابینی بود که بعدها بر روی ولوو سری F، رنو میدلاینر و ماگیروس‌های آلمانی قرار گرفت.

همین اشتراک در طراحی کابین باعث شد تا سال‌ها در بازار ایران شایعه شود که بادسان، یک مدل از ولوو است. اما حقیقت این است که سایپا دیزل (ایران کاوه سابق) برای تولید این محصول، پلتفرم فنی رنو میدلاینر را انتخاب کرد.

رنو که پس از ادغام با ساویم صاحب امتیاز این طراحی شده بود، این شاسی و اتاق را در اختیار ایران قرار داد. بنابراین، هرچند ظاهر بادسان یادآور کامیونت‌های ولوو F4 و F6 است و حتی برخی قطعات بدنه آن‌ها با هم یکی هستند، اما روح و تکنولوژی به‌کاررفته در زیر کابین آن، کاملا فرانسوی است.

در سال ۱۳۷۶، خط تولید این خودرو در سایپا دیزل راه‌اندازی شد. هدف، جایگزینی ناوگان فرسوده و ارائه محصولی بود که بتواند بین وانت‌های نیسان و کامیونت‌ها، خلاء حمل‌ونقل بارهای نیمه‌ سنگین شهری و بین ‌شهری را پر کند.

بادسان با شاسی دوبل مستحکم و ترمزهای بادی که تا پیش از آن در کامیونت‌ها مرسوم نبود، خیلی زود توانست اعتماد رانندگان ایرانی را جلب کند و به رقیبی جدی برای بنزهای خاور تبدیل شود که ده‌ها سال بدون تغییر تولید می‌شدند.

بررسی قوای محرکه و مشخصات فنی

اگر از رانندگان قدیمی بپرسید چه چیزی بادسان را بادسان کرد، بی‌شک به موتور سوپردار آن اشاره می‌کنند. در زیر اتاق این کامیونت، یک پیشرانه ۴ سیلندر خطی ساخت شرکت موتورسازان تبریز قرار داشت که تحت لیسانس کمپانی مشهور پرکینز انگلستان تولید می‌شد.

این موتورها که عمدتا از سری ۱۰۰۴ بودند، با حجم تقریبی ۴ لیتر، قدرتی معادل ۱۱۰ تا ۱۴۰ اسب بخار (بسته به مدل و سال تولید) تولید می‌کردند. اما نکته طلایی، مجهز بودن این موتورها به سیستم توربوشارژ بود؛ فناوری‌ای که در آن زمان برای کامیونت‌های هم‌رده یک آپشن لوکس محسوب می‌شد و همان صدای سوت معروف را هنگام شتاب‌گیری ایجاد می‌کرد.

مکمل این پیشرانه قدرتمند، یک گیربکس ۵ سرعته دستی از برند پرآوازه ZF آلمان بود. ترکیب گشتاور بالای موتور (حدود ۴۲۷ نیوتن‌متر) با ضرایب دنده دقیق ZF، به بادسان این امکان را می‌داد که در سربالایی‌ها با بار کامل، عملکردی خیره‌کننده داشته باشد.

البته این گیربکس قلق‌های خاص خودش را داشت؛ بسیاری از رانندگان تازه‌کار با جا زدن دنده‌های آن (به‌ویژه دنده ۲ به ۳) مشکل داشتند و اصطلاحا می‌گفتند دنده‌های بادسان لم دارد که باید دستتان بیاید. با این حال، جان ‌سخت بودن صفحه کلاچ و پوسته گیربکس، آن را به گزینه‌ای مناسب برای جاده‌های کوهستانی ایران تبدیل کرده بود.

خانواده بادسان: از B6 تا نسل جدید

خانواده بادسان در طول سال‌های تولید، تغییرات مختلفی را تجربه کرد، اما دو عضو اصلی آن یعنی مدل‌های B6 (شش تن) و B8 (هشت تن) ستون فقرات این برند بودند. تفاوت این دو مدل فراتر از یک عدد روی درب راننده بود؛ مدل ۸ تن از شاسی تقویت ‌شده با آلیاژ قوی‌تر و سیستم فنربندی چند لایه بهره می‌برد که به آن اجازه می‌داد بارهای سنگین‌تری را حمل کند.

همین ویژگی باعث شد تا بادسان B8 به محبوب‌ترین گزینه برای کاربری‌های سنگین مثل مسقف چادری، یخچال‌دار و حتی حمل خودرو تبدیل شود. در اواسط دهه ۸۰، سایپا دیزل تصمیم گرفت دستی به سر و گوش این محصول بکشد و مدل بادسان جدید یا New Badsan را روانه بازار کرد.

در این فیس‌لیفت، چهره خشن و کلاسیک خودرو با تغییر جلو پنجره، سپرهای جدید و چراغ‌های کریستالی کمی مدرن‌تر شد. اما تغییرات اصلی در داخل کابین رخ داد؛ جایی که داشبورد قدیمی جای خود را به طرحی جدید (معروف به طرح چوب) داد تا حس لوکس‌تری به راننده منتقل کند.

همچنین موتور این نسل برای پاس کردن استانداردهای آلایندگی یورو ۲ بهینه‌سازی شد که البته برخی معتقد بودند این تغییرات باعث شد کمی از قدرت خالص موتورهای قدیمی کاسته شود.

چرا بادسان محبوب شد و چرا افول کرد؟

محبوبیت بادسان اتفاقی نبود؛ این خودرو دقیقا دست روی نیازهای رانندگان ایرانی گذاشته بود: تحمل بار بیش از حد مجاز. شاسی دوبل و مستحکم این خودرو به مالکان اجازه می‌داد بارهایی را جابجا کنند که بیشتر از ظرفیت‌ خودرو بود، بدون اینکه شاسی تاب بردارد یا بشکند.

علاوه بر این، سیستم ترمز تمام بادی آن، ایمنی بالایی را در گردنه‌های خطرناک فراهم می‌کرد؛ ویژگی‌ای که در آن زمان در بسیاری از رقبای هیدرولیکی وجود نداشت و به راننده اعتماد به ‌نفس بالایی می‌داد. استهلاک پایین موتور پرکینز و فراوانی مکانیک‌هایی که زبان این موتور ساده را می‌فهمیدند نیز از دیگر دلایل سلطنت طولانی بادسان در جاده‌ها بود.

اما هر پادشاهی روزی به پایان می‌رسد و بادسان نیز از این قاعده مستثنی نبود. با ورود رقبای تازه ‌نفس ژاپنی مانند ایسوزو و سپس موج کامیونت‌های چینی خوش ‌رنگ و لعاب، نقاط ضعف طراحی قدیمی بادسان آشکار شد.

کابین خشک و پر سروصدا، فقدان کولر در مدل‌های قدیمی و طراحی داخلی که متعلق به دهه ۷۰ میلادی بود، دیگر نمی‌توانست رانندگان جوان را راضی کند. از سوی دیگر، کمبود لوازم تزئینی بدنه و گران شدن قطعات اصلی فرانسوی در مقطعی از زمان، باعث شد تا نگهداری آن دشوار شود. در نهایت، با سخت‌گیرانه‌تر شدن استانداردهای آلایندگی و توقف تولید موتورهای قدیمی، پرونده تولید بادسان برای همیشه بسته شد.

جمع‌بندی و وضعیت بازار امروز

امروز، با گذشت سال‌ها از توقف تولید، بادسان همچنان در بازار دست‌ دوم ایران نفس می‌کشد و مشتریان خاص خود را دارد. برای رانندگانی که بودجه کافی برای خرید مدل‌های میلیاردی چینی یا ژاپنی ندارند، یک بادسان سالم همچنان گزینه‌ای طلایی برای شروع کار باربری است.

این خودرو شاید راحتی محصولات مدذن را نداشته باشد، اما هنوز هم به عنوان یک نان‌آور صبور و کم‌ خرج شناخته می‌شود که می‌تواند هزینه‌های اولیه خود را به سرعت بازگرداند. بادسان نمادی از دوران گذار صنعت حمل‌ونقل ایران بود؛ دورانی که مهندسی مکانیک خالص بر الکترونیک پیچیده برتری داشت.

آیا شما هم جزو کسانی هستید که با صدای سوت توربوی بادسان خاطره دارید؟ به نظر شما در بازار امروز، آیا خرید یک بادسان دست ‌دوم توجیه اقتصادی دارد یا هزینه‌های نگهداری آن بر درآمدش می‌چربد؟ تجربه و نظرات فنی خود را در مورد تعمیرات و نگهداری این پیرمرد فرانسوی ایرانی در بخش کامنت‌ها بنویسید تا راهنمایی برای رانندگان تازه‌کار باشد.