چراغ‌های هشدار روی داشبورد چه می‌گویند؟ آموزش ساده زبان کامیون‌ها

تصور کنید در دل شب با بار سنگین در جاده‌ای کوهستانی در حال حرکت هستید که ناگهان صدای بوق ممتد و روشن شدن یک چراغ قرمز روی داشبورد، سکوت کابین را می‌شکند. این لحظه‌ای است که ضربان قلب هر راننده‌ای بالا می‌رود و هزاران فکر درباره سلامت بار و زمان رسیدن به مقصد از ذهنش عبور می‌کند. داشبورد خودروهای سنگین صرفا مجموعه‌ای از لامپ‌های رنگارنگ نیست، بلکه زبان دقیقی است که ماشین با آن وضعیت سلامت خود را به شما گزارش می‌دهد و نادیده گرفتن آن می‌تواند ضررهای مالی و زمانی به همراه باشد.

بسیاری از هزینه‌های سنگین تعمیرات که گریبان‌گیر رانندگان می‌شود، ناشی از بی‌توجهی به هشدارهای اولیه یا عدم شناخت صحیح معنای دقیق این علامت‌ها است. درک صحیح این کدها نه‌تنها از توقف‌های طولانی‌مدت در کنار جاده جلوگیری می‌کند، بلکه عمر مفید قطعات گران‌قیمت وسیله نقلیه شما را نیز تضمین خواهد کرد. در این مقاله از پایه یک قصد داریم به شکلی کامل و کاربردی، رمزگشایی از این علائم حیاتی را بررسی کنیم تا شما با خیالی آسوده‌تر در مسیرهای طولانی برانید و تسلط بیشتری بر عملکرد فنی خودروی خود داشته باشید.

کلاس اول؛ آشنایی با منطق رنگ‌ها اولویت‌بندی خطر

پیش از آنکه وارد جزئیات فنی و تخصصی هر نماد شویم، باید بدانیم که مهندسان طراح در کارخانه‌های سازنده کامیون و کامیونت از یک استاندارد جهانی پیروی می‌کنند. این استاندارد درست شبیه به قوانین چراغ راهنمایی و رانندگی است و رنگ‌ها در آن نقش اصلی را ایفا می‌کنند تا راننده در کسری از ثانیه متوجه سطح خطر شود.

در واقع رنگ هشدار به شما می‌گوید که آیا باید بلافاصله توقف کنید یا اینکه فرصت دارید تا رسیدن به اولین تعمیرگاه به مسیر خود ادامه دهید، بدون اینکه نیازی به حفظ کردن صدها نماد مختلف باشد. در ادامه با معنی هر رنگ بیشتر آشنا می‌شویم:

• رنگ قرمز در پشت آمپر همیشه حامل پیامی فوری و خطرناک است و به راننده دستور می‌دهد که بلافاصله و با رعایت اصول ایمنی خودرو را در شانه خاکی متوقف و موتور را خاموش کند.
• رنگ زرد یا نارنجی به معنای احتیاط است؛ یعنی سیستم خاصی در تریلر یا کشنده شما دچار اختلال شده اما هنوز به مرحله بحرانی نرسیده است.
• رنگ‌های سبز و آبی نیز صرفا جهت اطلاع از فعال بودن سیستم‌هایی مثل چراغ‌ها یا ریتاردر هستند.

کلاس دوم؛ چراغ‌های مربوط به قوای محرکه (موتور و گیربکس)

موتور و گیربکس در خودروهای تجاری، گران‌ترین و پیچیده‌ترین بخش‌ها هستند. خوشبختانه سیستم‌های عیب‌یابی مدرن در کامیون‌ها و کشنده‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که کوچکترین اختلال در عملکرد این بخش را گزارش می‌دهند. شناخت دقیق این سه چراغ اصلی، برای هر راننده‌ای از نان شب واجب‌تر است.

۱. چراغ فشار روغن (Oil Pressure): این چراغ که معمولا به شکل یک روغن‌دان قرمز رنگ است، ترسناک‌ترین هشداری است که می‌توانید ببینید. روشن شدن این چراغ به این معنی است که روغن‌کاری قطعات متحرک موتور مختل شده است.

معنای این چراغ چیست؟

فشار روغن افت کرده و قطعات فلزی موتور در حال ساییده شدن روی یکدیگر هستند (احتمال یاتاقان زدن).

چه کنیم؟ بلافاصله و با ایمنی کامل توقف کنید و موتور را خاموش کنید. حتی یک ثانیه ادامه دادن به مسیر با این چراغ روشن، می‌تواند باعث قفل شدن موتور شود.

علت‌های اصلی روشن شدن این چراغ:

• کمبود روغن
• خرابی پمپ روغن (اویل پمپ)
• گرفتگی فیلتر روغن

۲. چراغ دمای آب (Coolant Temperature): این نماد شبیه به دماسنجی است که روی امواج آب قرار دارد. در سربالایی‌های تند یا روزهای گرم تابستان، چشم راننده باید مدام به آمپر آب و این چراغ باشد.

معنای این چراغ چیست؟

سیستم خنک‌کاری توان دفع گرمای موتور را ندارد و دما به نقطه بحرانی رسیده است.

چه کنیم؟ توقف کنید اما موتور را فورا خاموش نکنید. بگذارید موتور در حالت درجا کار کند تا فن‌ها و جریان هوا آن را خنک کنند. هرگز درب رادیاتور را در این حالت باز نکنید.

علت‌های رایج این اتفاق:

• پارگی تسمه پروانه
• نشتی شیلنگ‌ها
• خرابی ترموستات
• گرفتگی شبکه رادیاتور

۳. چراغ چک موتور (Check Engine): این چراغ زرد رنگ که شبیه به بلوک موتور است، در کامیونت‌های نسل جدید داستان متفاوتی دارد. بر خلاف دو مورد قبلی، معمولا نیازی به توقف آنی نیست (مگر اینکه چراغ چشمک‌زن شود یا قرمز باشد).

معنای آن چیست؟

کامپیوتر خودرو (ECU) خطایی را در یکی از سنسورها یا عملکرد احتراق ثبت کرده است.

چه کنیم؟ می‌توانید با مدارا به مسیر ادامه دهید، اما باید در اولین فرصت دیاگ بزنید. اگر چراغ چک به همراه افت قدرت موتور (Limp Mode) باشد، یعنی سیستم برای حفاظت از موتور، توان خروجی را محدود کرده است.

چرا این اتفاق می‌افتد:

• مشکل در سیستم سوخت‌رسانی
• ایراد سنسورهای هوا
• خرابی‌های الکتریکی

۴. چراغ هشدار گیربکس (Transmission Fault): این علامت معمولا به شکل یک چرخ‌ دنده است که درون آن علامت تعجب قرار دارد. در خودروهای سنگین اتوماتیک و نیمه اتوماتیک امروزی، این هشدار بسیار رایج شده است.

این علامت یعنی چه؟

دمای روغن گیربکس بالا رفته یا خطایی در تعویض دنده وجود دارد.

علت‌های رایج:

• فشار آوردن بیش از حد به ماشین در سربالایی‌ها با دنده نامناسب
• کمبود واسکازین
• خرابی شیرهای برقی گیربکس

کلاس سوم؛ هشدارهای سیستم باد و ترمز

در دنیای ماشین‌های سنگین، باد حکم نفس را برای سیستم تعلیق و ترمز دارد. برخلاف خودروهای سواری که از روغن ترمز هیدرولیک استفاده می‌کنند، قدرت بازدارندگی در کامیون و تریلی کاملا وابسته به هوای فشرده است.

به همین دلیل، چراغ‌های مربوط به این بخش با صدای هشدارهای صوتی (بازر) همراه هستند تا حتی اگر راننده حواسش به پشت آمپر نبود، متوجه خطر شود.

۱. چراغ هشدار فشار باد (Low Air Pressure): این یکی از مهم‌ترین چراغ‌های قرمز در داشبورد است که قبل از حرکت و هنگام پر کردن باد تانک‌ها با آن مواجه می‌شوید. اما اگر در حین حرکت روشن شود، وضعیت بحرانی است.

معنای آن چیست؟

فشار هوای مخازن (تانک‌ها) به زیر حد استاندارد (معمولا کمتر از ۵ یا ۶ بار) رسیده است.

چه خطری دارد؟

اگر فشار باد خیلی کم شود، فنرهای ترمز اضطراری باز شده و چرخ‌ها به‌طور ناگهانی قفل می‌شوند که در سرعت بالا می‌تواند باعث واژگونی یا قیچی کردن شود.

راه حل چیست؟

بلافاصله در جای امن توقف کنید. نشتی‌های سیستم، شیلنگ‌های اتصال تریلر به کله و عملکرد پمپ باد را بررسی کنید. تا زمانی که عقربه فشار باد به محدوده سبز برنگشته، حرکت نکنید.

۲. چراغ سیستم‌های ضد قفل و پایداری (ABS / EBS): سیستم‌های ترمز مدرن در کامیونت‌ها و کشنده‌ها مجهز به ABS (ضد قفل) و EBS (سیستم ترمز الکترونیکی) هستند. چراغ زرد رنگ ABS معمولا نشان ‌دهنده غیر فعال شدن این سیستم کمکی است.

معنای آن چیست؟

کامپیوتر تشخیص داده که سنسورهای سرعت چرخ یا مدولاتورهای ترمز درست کار نمی‌کنند.

نکته مهم: وقتی چراغ ABS روشن است، سیستم ترمز اصلی (پنوماتیک) شما همچنان کار می‌کند و ماشین ترمز دارد، اما ویژگی ضد قفل غیر فعال است.

برا رفع آن چه کنیم؟

می‌توانید با احتیاط به مسیر ادامه دهید، اما به یاد داشته باشید که در ترمزهای شدید یا جاده‌های لغزنده، خطر لیز خوردن و از دست دادن کنترل وجود دارد.

۳. هشدار تمام شدن لنت ترمز (Brake Wear Indicator): این نماد معمولا به شکل یک دایره است که خط‌چین‌هایی در اطراف آن (شبیه به لنت) قرار دارد. سنسورهای تعبیه شده روی لنت‌ها، ضخامت باقیمانده را رصد می‌کنند.

به چه معناست؟

لنت‌های ترمز به حداقل ضخامت ایمن رسیده‌اند و زمان تعویض آن‌ها فرا رسیده است.

برای رفع آن چه کنیم؟

نیازی به توقف فوری نیست، اما باید در اولین فرصت (ترجیحا قبل از بارگیری سنگین بعدی) لنت‌ها را تعویض کنید. نادیده گرفتن این چراغ باعث می‌شود آهن لنت با دیسک یا کاسه چرخ تماس پیدا کند که هزینه‌های تعمیرات را چند برابر خواهد کرد.

کلاس چهارم؛ سیستم‌های آلایندگی و ادبلو (مخصوص مدل‌های یورو۴ به بالا)

با سختگیرانه شدن قوانین زیست‌ محیطی در اروپا و ایران، سیستم‌های تصفیه دود به جزء جدایی ‌ناپذیر خودروهای سنگین تبدیل شده‌اند. بسیاری از رانندگان با مشاهده چراغ‌های مربوط به اگزوز یا ادبلو، آن‌ها را نادیده می‌گیرند چون در لحظه اول تغییری در کارکرد ماشین احساس نمی‌کنند.

کاری که کاملا اشتباه است، چراکه سیستم هوشمند خودروهای جدید به گونه‌ای طراحی شده تا اگر آلایندگی کنترل نشود، قدرت موتور را محدود می‌کند (Limp Mode) تا شما مجبور به حضور در تعمیرگاه شوید.

۱. چراغ فیلتر دوده (DPF): این علامت معمولا به شکل یک قوطی اگزوز است که نقاطی (دوده) داخل آن پر شده است. فیلتر DPF وظیفه جذب ذرات سیاه و سرطان‌زای گازوئیل را دارد.

معنای آن چیست؟

فیلتر در حال پر شدن است و نیاز به پاکسازی دارد.

در صورت دیدن چراغ زرد ثابت چه کنیم؟

این حالت یعنی سیستم نیاز به بازسازی خودکار دارد. بهتر است در جاده با دور موتور بالا و ثابت رانندگی کنید تا دمای اگزوز بالا رفته و دوده‌ها بسوزند.

در صورت دیدن چراغ چشمک‌زن یا قرمز چه کنیم؟

فیلتر کاملا کیپ شده است، در این حالت باید توقف کرده و فرایند پاکسازی درجا (Parked Regen) را از طریق کلید مخصوص روی داشبورد فعال کنید. اگر این کار را نکنید، موتور خفه کرده و هزینه سنگین تعویض فیلتر روی دستتان می‌ماند.

۲. چراغ هشدار ادبلو (AdBlue / DEF): این چراغ یا به صورت کلمه AdBlue نوشته می‌شود یا نماد اگزوزی است که قطرات مایع روی آن می‌ریزد. در تریلرهای ترانزیت و کامیون‌های وارداتی، تمام شدن ادبلو مساوی است با قطع شدن گازخور ماشین. روشن شدن این چراغ دو معنا دارد:

• معنای اول (سطح پایین): مخزن ادبلو در حال خالی شدن است. باید در اولین پمپ بنزین یا جایگاه، مخزن را پر کنید.
• معنای دوم (خطای سیستم SCR): اگر مخزن پر است اما چراغ روشن مانده، یعنی سیستم پاشش ادبلو، پمپ یا سنسورهای NOx خراب شده‌اند.

نکته طلایی: اگر به این هشدار بی‌توجهی کنید و مایع تمام شود، کامپیوتر خودرو (ECU) برای جلوگیری از آلودگی هوا، گشتاور موتور را تا ۴۰ درصد کاهش می‌دهد و سرعت شما را محدود می‌کند. در برخی مدل‌ها، پس از خاموش کردن، ماشین تا زمان رفع عیب روشن نخواهد شد.

۳. چراغ دمای بالای سیستم اگزوز (HEST): این چراغ معمولا زمانی روشن می‌شود که عملیات سوزاندن دوده در حال انجام است و دمای اگزوز بسیار بالا رفته است.

به چه معناست؟

بیشتر یک هشدار ایمنی است، یعنی دمای لوله‌های اگزوز بسیار داغ است.

برای رفع آن چه کنیم؟

مراقب باشید که کامیون را روی علف‌های خشک یا مواد قابل اشتعال پارک نکنید، زیرا حرارت اگزوز می‌تواند باعث آتش‌سوزی شود.

کلاس پنجم؛ خطاهای سیستم برق و باتری

سیستم برق در خودروهای سنگین نقش مهم‌تری نسبت به گذشته پیدا کرده است. امروزه یک کامیون یا کشنده پیشرفته دارای ده‌ها یونیت کنترل (ECU) است که همگی برای فعالیت نیاز به جریان برق پایدار دارند.

اختلال در سیستم شارژ یا باتری، فقط به معنای روشن نشدن چراغ‌های جلو نیست؛ بلکه می‌تواند باعث از کار افتادن کامل سیستم سوخت‌رسانی، گیربکس اتوماتیک و حتی سیستم‌های ترمز الکترونیکی شود. بنابراین، هشدارهای برقی را باید جدی گرفت. در ادامه با مهم‌ترین آن‌ها آشنا می‌شویم.

۱. چراغ دینام و باتری (Battery/Alternator Warning): این چراغ قرمز رنگ که نماد یک باتری مستطیلی با قطب‌های مثبت و منفی است، یکی از فریبنده‌ترین هشدارهاست.

معنای آن چیست؟

سیستم شارژ (دینام) کار نمی‌کند و برق خودرو در حال تامین شدن از ذخیره باتری‌هاست.

برای رفع آن چه کنیم؟

تمام مصرف‌کننده‎های اضافی مثل کولر، یخچال، پروژکتورها و ضبط را خاموش کنید تا در مصرف برق صرفه‌جویی شود. هرچه سریع‌تر خود را به باتری‌ساز برسانید. اگر تسمه دینام پاره شده باشد، احتمالا واترپمپ هم کار نمی‌کند و موتور جوش می‌آورد. پس حتما تسمه‌ها را چک کنید.

۲. خطاهای واحد کنترل الکترونیکی (ECU Faults): در برخی از کامیونت‌ ها و خودروهای تجاری، چراغی با نماد صاعقه یا نوشته‌های اختصاری مربوط به برق روشن می‌شود.

معنای آن‌ها چیست؟

ایرادی در سیم‌کشی‌ها، فیوزهای اصلی یا ارتباط بین کامپیوترهای خودرو وجود دارد.

برای رفع آن چه کنیم؟ اگر ماشین روشن است و کار می‌کند، اتصالات باتری و فیوزهای اصلی را چک کنید. گاهی شل شدن سر باتری در اثر لرزش جاده باعث روشن شدن این چراغ‌ها می‌شود.

• نکته در مورد تریلر: در کشنده‌ها، گاهی خرابی کابل‌های اتصال برق پشت اتاق باعث اتصال کوتاه و روشن شدن خطاهای عجیب در پشت آمپر می‌شود. بررسی سلامت سوکت‌ها و کابل‌های اتصال به یدک بسیار مهم است.

جدول عیب‌یابی سریع؛ یک برگه تقلب رانندگان

برای اینکه در شرایط اضطراری بتوانید تصمیم درستی بگیرید، تمام نکات مهمی که در بالا به تفصیل بررسی کردیم را در جدول زیر خلاصه کرده‌ایم. پیشنهاد می‌کنیم از این جدول اسکرین‌ شات بگیرید یا آن را در گوشی خود ذخیره کنید تا همیشه همراهتان باشد. این جدول برای انواع کامیون، کامیونت و تریلی‌های موجود در بازار ایران کاربرد دارد.

چراغ‌ها را جدی بگیرید تا در جاده نمانید

خودروهای سنگین امروزی، ماشین‌های هوشمندی هستند که زبان مخصوص به خود را دارند. روشن شدن چراغ‌های هشدار داشبورد، تلاشی از سوی کامیون شما است تا قبل از وقوع یک فاجعه پرهزینه، شما را آگاه کند. نادیده گرفتن یک چراغ زرد ساده یا چسباندن برچسب روی چراغ قرمز برای ندیدن آن، پاک کردن صورت مسئله است که نتیجه‌ای جز خرابی‌های سنگین در بیابان و تحمیل هزینه‌های میلیونی نخواهد داشت.

به عنوان یک راننده حرفه‌ای، بهترین رویکرد این است که دفترچه راهنمای اختصاصی خودروی خود را مطالعه کنید، چرا که ممکن است برخی نمادها در برندهای مختلف کمی متفاوت باشند. همچنین انجام سرویس‌های دوره‌ای منظم، چک کردن آب و روغن قبل از استارت و بازدید ظاهری سیم‌کشی‌ها، می‌تواند از روشن شدن بسیاری از این چراغ‌ها جلوگیری کند. به یاد داشته باشید که ایمنی شما و سلامت بارتان، در گرو سلامت فنی مرکب شماست.

آیا تا به حال تجربه‌ای داشته‌اید که روشن شدن یک چراغ هشدار عجیب در کامیونت یا کشنده‌تان شما را سردرگم کرده باشد؟ یا شاید بی‌توجهی به یک هشدار ساده باعث خسارت سنگینی شده باشد؟ تجربیات و سوالات فنی خود را در بخش نظرات با ما و سایر همکاران به اشتراک بگذارید تا به دانش فنی جمعی ما افزوده شود.