ریتاردر چیست؟

اگر راننده کامیون، اتوبوس یا مالک ناوگان حمل‌ونقل هستید، حتماً بارها در مسیرهای کوهستانی و پرشیب کشور مثل گردنه‌های حیران یا جاده چالوس با این دغدغه روبه‌رو شده‌اید که چطور می‌توان سرعت خودروی سنگین خود را در سراشیبی‌ها کنترل کرد. ترمزهای اصلی خودرو، به خصوص در مسیرهای طولانی و با بار سنگین، ممکن است داغ شده و کارایی خود را از دست بدهند. اینجاست که یک سیستم نجات‌دهنده به نام ریتاردر یا ریتارد به میدان می‌آید. این سیستم که به عنوان ترمز کمکی نیز شناخته می‌شود، نقشی حیاتی در افزایش ایمنی و کاهش هزینه‌های نگهداری خودروهای سنگین ایفا می‌کند.

این محتوای جامع از پایه یک به تمام سؤالات شما درباره ریتاردر پاسخ دهد. در ادامه، به تفصیل خواهیم گفت که ریتاردر چیست، چگونه کار می‌کند، چه انواعی دارد و استفاده صحیح از آن چه مزایایی برای شما به همراه خواهد داشت. با ما همراه باشید تا دانش فنی خود را در این زمینه ارتقا دهید و رانندگی ایمن‌تری را تجربه کنید.

ریتاردر چیست و چرا به آن نیاز داریم؟

ریتاردر (Retarder) در لغت به معنای کندکننده است و به سیستمی گفته می‌شود که نیروی ترمزگیری اضافه و مستقلی را برای کاهش سرعت خودروهای سنگین فراهم می‌کند. برخلاف ترمزهای اصلی که از اصطکاک لنت و دیسک یا کفشک و کاسه برای کند کردن چرخ‌ها استفاده می‌کنند، ریتاردرها به طور معمول از مکانیزم‌های هیدرولیکی یا الکترومغناطیسی بهره می‌برند تا سرعت چرخش میل گاردان یا شفت گیربکس را کاهش دهند.

تصور کنید با یک کشنده پربار در حال پایین آمدن از گردنه اسدآباد در همدان هستید. اگر بخواهید تمام مدت از ترمز پایی استفاده کنید، دمای لنت‌ها به شدت بالا می‌رود و ممکن است به اصطلاح ترمز خالی کند. این وضعیت می‌تواند منجر به فاجعه شود. ریتاردر دقیقاً برای جلوگیری از چنین اتفاقی طراحی شده است. این سیستم بدون اتکا به اصطکاک، بخش عمده‌ای از کار کاهش سرعت را به دوش می‌کشد و به ترمزهای اصلی اجازه می‌دهد خنک بمانند و برای ترمزهای اضطراری آماده باشند.

انواع ریتاردر و دسته‌بندی آن‌ها

ریتاردرها به صورت کلی در دو دسته اصلی مغناطیسی و هیدرولیکی قرار می‌گیرند که هر کدام زیرشاخه‌های خود را دارند. اما از نظر محل نصب، دسته‌بندی دیگری نیز وجود دارد که برای تعمیرکاران و مالکان ناوگان اهمیت دارد.

ریتاردرهای اولیه

این سیستم‌ها به طور مستقیم روی شفت خروجی موتور نصب می‌شوند و با کاهش دور موتور، سرعت خودرو را کم می‌کنند. ترمز موتوری (Engine Brake) یا جیک‌بریک (Jake Brake) و ترمز اگزوز (Exhaust Brake) از این دسته هستند. این سیستم‌ها معمولاً قدرت کمتری نسبت به ریتاردرهای ثانویه دارند، اما در کنار آن‌ها عملکرد فوق‌العاده‌ای از خود نشان می‌دهند.

ریتاردرهای ثانویه

این ریتاردرها به میل گاردان یا شفت خروجی گیربکس متصل می‌شوند و نیروی ترمز را مستقیماً به سیستم انتقال قدرت اعمال می‌کنند. ریتاردرهای هیدرولیکی و مغناطیسی که قبلاً توضیح داده شد، در این دسته قرار می‌گیرند. این نوع ریتاردرها به دلیل نصب بعد از گیربکس، قدرت ترمزگیری بسیار بالایی دارند و در سرعت‌های بالا بسیار مؤثر هستند.

 عملکرد ریتاردر هیدرولیکی

این نوع ریتاردر که در بسیاری از کامیون‌ ها و اتوبوس‌های مدرن مانند اسکانیا، ولوو و مان استفاده می‌شود، از یک محفظه پر از روغن مخصوص یا گاهی مایع خنک‌کننده تشکیل شده است. این محفظه شامل دو پروانه اصلی است:

• روتور: که مستقیماً به شفت خروجی گیربکس یا میل گاردان متصل است و با چرخش آن می‌چرخد.
• استاتور: که ثابت است و به بدنه گیربکس یا شاسی خودرو متصل است.

نحوه عملکرد

هنگامی که راننده اهرم ریتاردر را فعال می‌کند، پمپی فعال شده و روغن را با فشار بالا به داخل محفظه می‌فرستد. با ورود روغن، روتور در حال چرخش سعی می‌کند این مایع را به گردش درآورد، اما پره‌های ثابت استاتور در برابر آن مقاومت می‌کنند. این مقاومت باعث ایجاد یک نیروی گشتاور معکوس می‌شود که مستقیماً روی شفت در حال چرخش اعمال شده و سرعت آن را به شدت کاهش می‌دهد. انرژی جنبشی خودرو به انرژی گرمایی تبدیل می‌شود و دمای روغن بالا می‌رود. سپس این روغن داغ توسط یک مبدل حرارتی، معمولاً با سیستم خنک‌کننده موتور، خنک می‌شود تا دوباره مورد استفاده قرار گیرد.

مزایای این سیستم

• قدرت ترمزگیری بسیار بالا و پیوسته
• کنترل دقیق و قابل تنظیم در چندین مرحله
• عدم سایش مکانیکی قطعات
• هماهنگی کامل با سیستم‌های ترمز موتور

عملکرد ریتاردر الکترومغناطیسی (مگنتی)

این نوع ریتاردر، که اغلب در اتوبوس‌ های قدیمی‌تر و برخی کشنده‌ها دیده می‌شود، از اصول الکترومغناطیس استفاده می‌کند.

نحوه عملکرد

این سیستم از یک یا چند دیسک فلزی (روتور) که به شفت در حال چرخش متصل هستند و یک سری سیم‌پیچ‌های ثابت (استاتور) تشکیل شده است. زمانی که راننده ریتاردر را فعال می‌کند، جریان الکتریکی از سیم‌پیچ‌ها عبور کرده و میدان مغناطیسی قوی ایجاد می‌کند. این میدان مغناطیسی، در دیسک‌های چرخان (روتور) جریان‌های گردابی القا می‌کند. طبق قوانین فیزیک، این جریان‌های القایی یک میدان مغناطیسی ثانویه ایجاد می‌کنند که در خلاف جهت حرکت روتور است. این نیروی مغناطیسی معکوس، دیسک‌ها را به شدت کند کرده و در نتیجه سرعت خودرو کاهش می‌یابد. گرمای تولید شده نیز توسط پره‌های موجود روی روتور یا یک فن خنک‌کننده دفع می‌شود.

مزایای این سیستم

• نصب و نگهداری نسبتاً ساده‌تر
• پاسخ‌دهی سریع
• قدرت ترمزگیری مستقل از دمای روغن (مانند ریتاردر هیدرولیکی)

مزایای کلیدی استفاده از ریتاردر

استفاده صحیح از ریتاردر مزایای قابل توجهی برای رانندگان و مالکان خودروهای سنگین به همراه دارد که فراتر از صرفاً کاهش سرعت است.

افزایش ایمنی ⚠️

مهم‌ترین مزیت ریتاردر، افزایش چشمگیر ایمنی در جاده‌هاست، به خصوص در مسیرهای کوهستانی و با شیب زیاد. با استفاده از ریتاردر، ترمزهای اصلی خنک می‌مانند و خطر از دست رفتن کارایی ترمز تقریباً از بین می‌رود. این موضوع در جاده‌های پرتردد و پرخطر ایران، مانند جاده هراز، بسیار حیاتی است.

کاهش چشمگیر استهلاک ترمز ⚙️

با استفاده از ریتاردر به‌عنوان سیستم ترمز کمکی، بار و سایش وارد شده به ترمزهای اصلی (لنت، دیسک/کاسه) به‌طور قابل توجهی کاهش می‌یابد که می‌تواند عمر مفید این قطعات را افزایش دهد.

کاهش هزینه‌های نگهداری 💸

به دلیل کاهش نیاز به تعویض مکرر لنت، دیسک و کاسه ترمز، هزینه‌های نگهداری خودرو به شکل قابل ملاحظه‌ای پایین می‌آید. این موضوع برای مالکان ناوگان حمل‌ونقل که با چندین خودرو سروکار دارند، صرفه اقتصادی بزرگی به دنبال دارد.

رانندگی راحت‌تر و کنترل بهتر

ریتاردر به راننده اجازه می‌دهد تا با اطمینان و کنترل بیشتر، سرعت خودرو را در سراشیبی‌ها و پیچ‌های تند تنظیم کند. این امر خستگی راننده را کاهش می‌دهد و تجربه رانندگی را لذت‌بخش‌تر می‌کند.

افزایش میانگین سرعت در جاده‌های پرشیب

با استفاده از ریتاردر، راننده می‌تواند سرعت خود را در سراشیبی‌های طولانی حفظ کند بدون اینکه مجبور به ترمزگیری مداوم باشد. این موضوع به افزایش بهره‌وری و کاهش زمان سفر کمک می‌کند.

چه زمانی و چگونه از ریتاردر استفاده کنیم؟ (راهنمای عملی)

استفاده از ریتاردر یک مهارت است که هر راننده حرفه‌ای باید آن را بداند. در اینجا به چند نکته کلیدی اشاره می‌کنیم:

• به جای اینکه منتظر بمانید تا سرعت خودرو زیاد شود، ریتاردر را پیش از ورود به سراشیبی و با سرعت مناسب فعال کنید.
  
• اکثر ریتاردرها دارای چند درجه قدرت هستند. با توجه به شیب جاده و میزان بار، درجه مناسب را انتخاب کنید. بهتر است از درجه‌های پایین شروع کرده و به تدریج آن را افزایش دهید.
  
• بهترین عملکرد ریتاردر زمانی است که با یک دنده سنگین در سراشیبی حرکت می‌کنید. این کار باعث می‌شود دور موتور در محدوده بهینه قرار گیرد و ریتاردر حداکثر قدرت ترمزگیری را ارائه دهد.
  
• در جاده‌های برفی، یخی یا خیس و لغزنده، از ریتاردر به تنهایی استفاده نکنید. چون ریتاردر مستقیماً روی شفت‌های محرک تأثیر می‌گذارد، فعال کردن ناگهانی آن در شرایط لغزنده می‌تواند باعث قفل شدن چرخ‌ها و از دست رفتن کنترل خودرو شود. در این شرایط از ترمزهای اصلی به همراه ترمز موتور به آرامی استفاده کنید.
  
• فراموش نکنید که ریتاردر یک ترمز کمکی است و برای توقف کامل خودرو طراحی نشده است. در نزدیکی مقصد یا هنگام نیاز به توقف کامل، از ترمزهای اصلی استفاده کنید.

نگهداری و نکات مهم برای ریتاردر

همانند هر سیستم پیچیده دیگری، ریتاردر نیز نیازمند نگهداری و توجه است تا بتواند به درستی کار کند.

روغن ریتاردر (در نوع هیدرولیکی)

روغن ریتاردر باید به صورت دوره‌ای و طبق دستورالعمل سازنده تعویض شود. این روغن باید کاملاً تمیز و عاری از هرگونه ذرات باشد. استفاده از روغن نامرغوب می‌تواند به پروانه‌ها و پمپ آسیب جدی وارد کند.

بررسی سطح روغن

به صورت منظم سطح روغن ریتاردر را بررسی کنید. کاهش سطح روغن می‌تواند نشان‌دهنده نشتی در سیستم باشد که باید به سرعت برطرف شود.

سرویس‌های دوره‌ای

به صورت دوره‌ای و با مراجعه به تعمیرکار متخصص، عملکرد صحیح ریتاردر و سیستم خنک‌کننده آن را بررسی کنید.

هشدار دما

اگر در حین کار با ریتاردر، چراغ هشدار دمای بالا روی داشبورد روشن شد، فوراً استفاده از آن را متوقف کرده و اجازه دهید سیستم خنک شود. این امر است به دلیل بار زیاد یا وجود مشکل در سیستم خنک‌کننده باشد.

اینتاردر (Intarder) چیست و چه تفاوتی با ریتاردر دارد؟

در دنیای خودروهای سنگین، اصطلاحات ریتاردر و اینتاردر اغلب به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما در واقعیت، تفاوت‌های کلیدی بین این دو سیستم ترمز کمکی وجود دارد که برای رانندگان، تعمیرکاران و مالکان ناوگان بسیار مهم است. 🚚

ریتاردر به عنوان یک اصطلاح کلی، به هر سیستم ترمز کمکی اطلاق می‌شود که نیروی ترمزگیری اضافی را برای کاهش سرعت خودرو، مستقل از ترمزهای اصلی، فراهم می‌کند. همان‌طور که قبلاً توضیح داده شد، ریتاردرها می‌توانند هیدرولیکی یا الکترومغناطیسی باشند و در مکان‌های مختلفی مانند میل گاردان یا شفت خروجی گیربکس نصب شوند. ریتاردرهای هیدرولیکی اغلب به عنوان یک واحد مجزا و خارجی به سیستم انتقال قدرت متصل می‌شوند.

اما اینتاردر یک نوع خاص از ریتاردر هیدرولیکی است. این سیستم به صورت یکپارچه و در داخل محفظه گیربکس نصب می‌شود. اینتاردرها توسط شرکت‌های معتبری مانند ZF و Voith تولید می‌شوند و اغلب در گیربکس‌های پیشرفته و اتوماتیک خودروهای سنگین مانند اسکانیا و مان یافت می‌شوند.

تفاوت‌های کلیدی

در ادامه به بررسی تفاوت‌های کلیدی این دو قطعه می‌پردازیم.

محل نصب و طراحی

ریتاردرهای معمولی ممکن است به صورت یک ماژول جداگانه به شفت خروجی گیربکس متصل شوند. اما اینتاردر به صورت جزء جدایی‌ناپذیر از گیربکس طراحی و ساخته می‌شود. این طراحی یکپارچه باعث می‌شود فضای کمتری اشغال شود و انتقال نیرو به شکل بهینه‌تری صورت گیرد.

سیستم خنک‌کاری و روان‌کاری

اینتاردرها معمولاً از روغن گیربکس برای عملکرد خود استفاده می‌کنند. این بدان معناست که روغن ریتاردر و گیربکس مشترک است و سیستم خنک‌کاری آن نیز با سیستم خنک‌کاری گیربکس ادغام شده است. این ویژگی باعث می‌شود که نگهداری و سرویس اینتاردر ساده‌تر باشد و نیاز به تعویض روغن جداگانه نداشته باشد. در مقابل، ریتاردرهای هیدرولیکی خارجی اغلب دارای سیستم روغن و خنک‌کاری مستقل هستند.

وزن و کارایی

به دلیل طراحی یکپارچه، اینتاردرها معمولاً وزن کمتری دارند و به دلیل قرارگیری در داخل محفظه، کمتر در معرض آسیب‌های خارجی قرار می‌گیرند. همچنین، اینتاردرها اغلب قدرت ترمزگیری بسیار بالا و پیوسته‌ای را فراهم می‌کنند که برای مسیرهای پرشیب و طولانی ایده‌آل است.

هزینه و پیچیدگی

نصب اینتاردر بر روی خودروهای فاقد آن بسیار پیچیده و در عمل غیرممکن است. این سیستم از ابتدا توسط کارخانه سازنده خودرو به صورت سفارشی در گیربکس ادغام می‌شود. اما ریتاردرهای جداگانه (افترمارکت) را می‌توان روی برخی خودروها نصب کرد، هرچند این فرآیند نیز هزینه‌بر و نیازمند تخصص بالایی است.

جمع‌بندی

ریتاردر به‌عنوان یک سیستم ترمز کمکی در خودروهای سنگین، نقشی کلیدی در کنترل سرعت، افزایش ایمنی و کاهش استهلاک ترمزهای اصلی ایفا می‌کند. این سیستم با انواع هیدرولیکی و الکترومغناطیسی، انرژی جنبشی خودرو را به شکل مؤثری مدیریت کرده و راننده را در سراشیبی‌ها و مسیرهای طولانی همراهی می‌کند. استفاده صحیح از ریتاردر، علاوه بر کاهش هزینه‌های نگهداری و افزایش عمر مفید قطعات، تجربه رانندگی ایمن‌تری را فراهم می‌آورد.