اصول رانندگی در جاده‌های یخ‌زده کوهستانی

شاید هیچ حسی برای یک راننده جاده ترسناک‌تر از لحظه‌ای نباشد که فرمان یک تریلر ۴۰ تنی در سرازیری یک گردنه یخ‌زده، ناگهان خلاص می‌شود و ماشین شروع به سُر خوردن می‌کند. در آن ثانیه‌های دلهره‌آور، تمام قوانین فیزیک علیه شما هستند و وزن سنگین بار که تا پیش از این نشانه برکت و درآمد بود، تبدیل به نیرویی غیر قابل مهار می‌شود که کشنده را به سمت پرتگاه یا گاردریل هل می‌دهد.

رانندگی در جاده‌های کوهستانی مانند گردنه حیران، گدوک یا اسالم در فصل زمستان، میدانی است که تفاوت میان یک راننده معمولی و یک شوفر حرفه‌ای و کارکشته مشخص می‌شود؛ جایی که کوچک‌ترین اشتباه در ترمزگیری یا تعویض دنده، راه برگشتی باقی نمی‌گذارد.

بسیاری از حوادث جاده‌ای در زمستان ناشی از اعتماد به نفس کاذب و عدم شناخت رفتار ماشین سنگین روی سطوح لغزنده است. کنترل یک کامیون یا کامیونت روی یخ، تفاوت‌های بنیادینی با خودروهای سواری دارد و تکنیک‌هایی که در خودروهای سبک جواب می‌دهد، اینجا می‌تواند فاجعه به بار آورد.

در این مقاله از پایه یک، قصد داریم اصول حیاتی و تکنیک‌های تخصصی رانندگی در شرایط یخبندان کوهستانی را مرور کنیم. هدف ما این است که با یادآوری نکات فنی و تجربی، شما را برای سخت‌ترین شرایط آماده کنیم تا بتوانید با ایمنی کامل، بار خود را به مقصد برسانید و از گزند خطرات پنهان یخ سیاه و قیچی کردن در امان بمانید.

قوانین طلایی پیش از حرکت

قبل از اینکه چرخ‌های کامیونت یا کشنده خود را وارد جاده برفی کنید، باید مطمئن شوید که ماشین توانایی مقابله با سرما را دارد. مهم‌ترین اصل، تمرین بستن زنجیر چرخ قبل از رسیدن به شرایط بحرانی است.

قانون نانوشته جاده می‌گوید: اگر فکر می‌کنید شاید به زنجیر چرخ نیاز پیدا کنید، یعنی همین الان باید آن را ببندید. هرگز منتظر نمانید تا در شیب تند گیر بیفتید و بعد در میان برف و کولاک اقدام به بستن زنجیر کنید.

همچنین بررسی وضعیت آج لاستیک‌ها حیاتی است؛ برخلاف باور برخی که فکر می‌کنند لاستیک صاف سطح تماس بیشتری دارد، در برف و یخ، آج‌های عمیق و سالم تنها راه شما برای چنگ زدن به سطح جاده و ایجاد اصطکاک هستند.

مورد حیاتی دیگر که در خودروهای دیزلی اغلب فراموش می‌شود، وضعیت سوخت و سیستم سوخت‌رسانی است. گازوئیل در دماهای بسیار پایین تمایل به ژله‌ای شدن دارد و ذرات پارافین موجود در آن می‌تواند فیلترهای سوخت را مسدود کند و باعث خاموش شدن موتور در بدترین زمان ممکن شود.

استفاده از مکمل‌های استاندارد جلوگیری از انجماد در باک سوخت کامیون، یک ضرورت مطلق برای سفرهای زمستانی است. علاوه بر این، سیستم گرمایش آینه‌ها و شیشه‌ها، وضعیت برف‌ پاک‌کن‌ها و پر بودن مخزن شیشه‌شور از مایع ضد یخ مخصوص، مواردی هستند که دید شما را در برف و طوفان تضمین می‌کنند و باید پیش از ورود به جاده‌‌های کوهستانی و مناطق برفگیر چک شوند.

چگونه از سربالایی‌های جاده‌های یخ‌زده بالا برویم؟

رانندگی در سربالایی‌های لغزنده نیازمند حفظ تعادل ظریفی بین قدرت و کشش است. مهم‌ترین تکنیک در اینجا حفظ مومنتوم یا همان نیروی حرکت رو به جلو است. شما باید قبل از رسیدن به شیب اصلی، دنده مناسب را انتخاب کنید و با دور موتور ثابت و معقول وارد سربالایی شوید.

بزرگ‌ترین اشتباهی که یک راننده می‌تواند در سربالایی برفی مرتکب شود، تلاش برای تعویض دنده در میانه راه است. تعویض دنده باعث قطع لحظه‌ای انتقال نیرو به چرخ‌ها می‌شود و در سطوح لغزنده، همین وقفه کوتاه کافی است تا کامیون متوقف شود و دیگر قادر به حرکت مجدد نباشد.

نکته فنی دیگر در مورد استفاده از قفل دیفرانسیل و نحوه گاز دادن است. اگر احساس کردید چرخ‌ها در حال هرزگردی هستند، نباید پدال گاز را تا انتها فشار دهید؛ این کار فقط باعث صیقلی شدن یخ زیر تایر و لیز خوردن بیشتر می‌شود.

در عوض، باید با دنده سنگین و گاز یکنواخت حرکت کنید. قفل دیفرانسیل ابزاری عالی برای عبور از مقاطع بسیار لغزنده است که به هر دو چرخ محور محرک نیروی برابر می‌دهد، اما به یاد داشته باشید که به محض رسیدن به پیچ‌های تند یا سطح خشک، باید آن را غیر فعال کنید؛ زیرا روشن ماندن دیف‌لاک در پیچ‌ها فرمان‌ پذیری کشنده را به شدت کاهش می‌دهد و می‌تواند باعث انحراف خودرو از مسیر شود.

مدیریت قدرت و سرعت در سرازیری‌های یخ زده

خطرناک‌ترین بخش رانندگی در کوهستان، بالارفتن نیست، بلکه پایین آمدن از گردنه است. در سرازیری، نیروی گرانش به وزن سنگین بار اضافه می‌شود و تریلر را با شتابی فزاینده به سمت پایین هل می‌دهد.

بزرگ‌ترین چالش فنی در اینجا، استفاده صحیح از سیستم‌های ترمز کمکی مانند ریتاردر (Retarder) و ترمز موتور (Jake Brake) است. بسیاری از رانندگان عادت دارند در جاده‌های خشک به ریتاردر تکیه کنند، اما روی جاده یخ‌زده، این ابزار می‌تواند به دشمن شما تبدیل شود.

استفاده از ریتاردر با قدرت بالا در سطح لغزنده، باعث می‌شود چرخ‌های محور متحرک (دیفرانسیل) قفل شوند یا سرعت چرخش آن‌ها کمتر از سرعت حرکت خودرو شود؛ نتیجه این اتفاق از دست رفتن چسبندگی و بالا رفتن احتمال قیچی زدن است. توصیه اکید این است که در سطوح یخ‌زده، ریتاردر را خاموش کنید یا نهایتا از مرحله یک آن با احتیاط فراوان استفاده نمایید.

کلید موفقیت در عبور از سرازیری‌های برفی، انتخاب دنده صحیح است. قانون قدیمی و طلایی رانندگان می‌گوید: با همان دنده‌ای پایین بیا که با آن بالا رفته‌ای، یا حتی یک دنده سنگین‌تر. هرگز اجازه ندهید سرعت کامیون در سرازیری افزایش یابد تا مجبور به ترمزگیری شدید شوید.

ترمز اصلی (پدالی) باید فقط برای اصلاحات جزئی سرعت و به صورت ملایم استفاده شود. ترمز گرفتن ناگهانی و شدید روی یخ، حتی با وجود سیستم‌های ABS، می‌تواند تعادل کشنده و یدک را بر هم بزند. سرعت شما باید آنقدر پایین باشد که نیروی ترمز موتور (بدون ریتاردر قوی) برای کنترل وزن خودرو کافی باشد، حتی اگر این به معنی حرکت با سرعت ۱۰ کیلومتر بر ساعت باشد.

عامل حیاتی دیگر، رعایت فاصله طولی است که در شرایط برفی باید تا ۱۰ برابر حالت عادی افزایش یابد. تصور کنید خودروی جلویی ناگهان ترمز کند یا منحرف شود؛ یک کامیونت یا ماشین سنگین با بار کامل روی یخ، به صدها متر مسافت برای توقف کامل نیاز دارد.

فضای خالی جلوی شما، تنها سپر ایمنی و منطقه امنی است که در اختیار دارید. اگر خودروهای سواری از شما سبقت می‌گیرند و در فاصله ایمنی شما قرار می‌گیرند، خونسرد باشید و پای خود را از گاز بردارید تا دوباره فاصله ایمن ایجاد شود. هرگز برای جبران زمان از دست رفته، ریسک نزدیک شدن به خودروی جلویی را در گردنه‌های لغزنده نپذیرید.

مواجهه با خطر قیچی کردن و عبور از یخ سیاه

یکی از موذی‌ترین دشمنان رانندگان در جاده‌های زمستانی، پدیده‌ای به نام یخ سیاه (Black Ice) است. این لایه نازک و شفاف یخ، روی آسفالت کاملا نامرئی است و راننده تصور می‌کند جاده فقط خیس است.

بهترین راه تشخیص آن، توجه به تایر سایر خودروهاست؛ اگر خودروهای دیگر در حال حرکت هستند اما آبی از پشت چرخ‌هایشان به هوا بلند نمی‌شود (اسپری آب وجود ندارد)، به احتمال بسیار زیاد روی یخ سیاه حرکت می‌کنید. همچنین یخ زدن آینه‌های بغل یا آنتن کامیون، نشانه قوی از کاهش شدید دما و احتمال تشکیل یخ سیاه روی سطح جاده است. در این شرایط، هرگونه تغییر ناگهانی در فرمان یا ترمز، حکم خودکشی را دارد.

اما اگر با وجود تمام احتیاط‌ها، ماشین شروع به سر خوردن کرد و تعادل کشنده و یدک به هم خورد، چه باید کرد؟ این ترسناک‌ترین سناریو برای هر راننده تریلر است. اگر انتهای یدک‌کش شروع به سبقت گرفتن از کابین کرد، اولین واکنش غریزی اغلب رانندگان ترمز گرفتن است که بزرگترین اشتباه ممکن است.

ترمز کردن باعث قفل شدن بیشتر چرخ‌ها و تشدید زاویه قیچی می‌شود. در این لحظات حیاتی، اگر ریتاردر روشن است باید فورا خاموش شود و پای خود را از روی پدال ترمز بردارید. فرمان را باید به سمتی بچرخانید که انتهای تریلی در حال منحرف شدن به آن است (فرمان موافق لغزش) و در صورت امکان، کمی گاز بدهید (بسیار ملایم) تا چرخ‌های کشنده دوباره کشش پیدا کنند و تریلر را به دنبال خود بکشند و صاف کنند.

جمع‌بندی و کلام آخر

رانندگی در جاده‌های یخ‌زده کوهستانی، نبردی نابرابر میان وزن فولاد و لغزندگی یخ است که تنها سلاح شما در آن، صبر، دانش فنی و تجهیزات مناسب است. به یاد داشته باشید که هیچ باری آنقدر ارزش ندارد که جان خود و دیگران را برای رساندن سریع‌تر آن به خطر بیندازید.

رسیدن به مقصد با چند ساعت تاخیر، بسیار بهتر از هرگز نرسیدن است. با بررسی مداوم سیستم‌های فنی کامیون، بستن به ‌موقع زنجیر چرخ و رانندگی با دنده سنگین، می‌توانید بر سرکش‌ترین گردنه‌ها نیز غلبه کنید. شما کاپیتان این کشتی بزرگ هستید و تصمیمات شما در لحظات بحرانی، سرنوشت بار و مسافران جاده را تعیین می‌کند.

حالا نوبت شما است تا به بار فنی این بحث اضافه کنید. سخت‌ترین و یخ‌زده‌ترین گردنه‌ای که تا به حال با ماشین سنگین از آن عبور کرده‌اید کجا بوده است؟ آیا تجربه‌ای از سرخوردن یا قیچی کردن دارید که توانسته باشید آن را کنترل کنید؟ دانستن تجربیات واقعی شما می‌تواند درس بزرگی برای همکاران جوان‌تر باشد. لطفا نظرات و تجربیات ارزشمند خود را در پایین همین صفحه بنویسید.