آموزش عیب‌یابی برق ‌دزدی کامیون؛ چرا صبح‌ها باتری خالی می‌شود؟

برای یک راننده کامیون، هیچ صدایی آزاردهنده‌تر از صدای تیک تیک استارت در یک صبح سرد زمستانی نیست؛ صدایی که خبر از خالی شدن باتری‌ها می‌دهد. تصور کنید بار زده‌اید، زمان‌بندی دقیقی برای رسیدن به مقصد دارید و درست زمانی که می‌خواهید موتور دیزلی خود را بیدار کنید، متوجه می‌شوید که هیچ توانی در باتری‌ها باقی نمانده است.

در این مقاله از پایه یک، قصد داریم ذره‌بین به دست بگیریم و به سراغ یکی از مرموزترین ایرادات برقی خودروهای سنگین برویم: «نشتی جریان» یا همان اصطلاح رایج «برق‌ دزدی». بسیاری از مالکین انواع کامیون تصور می‌کنند وقتی سوئیچ را می‌بندند، جریان برق به‌طور کامل قطع می‌شود؛ اما واقعیت این است که خودروهای مدرن هرگز به‌طور کامل نمی‌خوابند.

پیدا کردن منبع برق‌ دزدی شاید در نگاه اول کار پیچیده‌ای به نظر برسد که فقط از عهده باتری‌سازان ماهر برمی‌آید، اما با داشتن یک ابزار ساده به نام مولتی‌متر و دانستن روش صحیح تست، خودتان هم می‌توانید مجرم را پیدا کنید. در ادامه، ابتدا مفهوم علمی این مشکل را بررسی می‌کنیم و سپس آستین‌ها را برای عیب‌یابی عملی بالا می‌زنیم.

برق‌ دزدی یا نشتی جریان چیست؟

نشتی جریان (Parasitic Draw) به جریانی از الکتریسیته گفته می‌شود که حتی پس از بستن سوئیچ و خاموش کردن تمام مصرف‌ کننده‌ها، همچنان از باتری کشیده می‌شود. باید بدانید که در کامیون‌های نسل جدید که پر از کامپیوتر و یونیت‌های الکترونیکی (ECU) هستند، مصرف برق هرگز به صفر مطلق نمی‌رسد.

قطعاتی مانند حافظه ضبط صوت، ساعت دیجیتال، تاخوگراف، دزدگیر و حافظه موقت کامپیوتر موتور، برای اینکه اطلاعاتشان پاک نشود، به مقدار بسیار کمی برق نیاز دارند. به این مصرف مجاز و استاندارد، جریان خواب (Quiescent Current) می‌گویند که طبیعی است و باتری‌های سالم می‌توانند تا هفته‌ها آن را تامین کنند بدون اینکه تخلیه شوند.

مشکل اصلی زمانی ایجاد می‌شود که این جریان از حد استاندارد فراتر رود. فرض کنید یک کلید لامپ داخل جعبه بغل گیر کرده و روشن مانده، یا یک رله به دلیل خال زدن پلاتینش چسبیده است؛ در این حالت باتری بیچاره مجبور است تمام طول شب یک مصرف‌ کننده پرقدرت را تغذیه کند.

برای یک تریلر که مجهز به سیستم‌های ردیاب ماهواره‌ای (GPS) است، نصب غیر ‌اصولی این دستگاه‌ها یکی از شایع‌ترین دلایل تخلیه باتری محسوب می‌شود. وقتی نشتی جریان وجود داشته باشد، مثل این است که مخزن سوخت شما یک سوراخ ریز داشته باشد؛ شاید در ظاهر چیزی نبینید، اما سوخت (انرژی الکتریکی) آرام‌آرام هدر می‌رود.

اما عدد طلایی چقدر است؟ چطور بفهمیم مصرف خودروی ما نرمال است یا برق‌ دزدی دارد؟ برای اکثر خودروهای سنگین مدرن و انواع کامیونت یورو ۴ و ۵، جریان مصرفی در حالت خواب باید عددی بین ۳۰ تا حداکثر ۱۰۰ میلی‌آمپر (۰.۰۳ تا ۰.۱ آمپر) باشد.

اگر هنگام تست متوجه شدید که این عدد به ۵۰۰ میلی‌آمپر (نیم آمپر) یا بالاتر رسیده است، قطعا یک مشکل جدی در سیستم وجود دارد. جالب است بدانید یک نشتی جریان ۱ آمپری می‌تواند یک جفت باتری قدرتمند ۲۲۰ آمپر ساعت را تنها در عرض ۳ تا ۴ روز پارک بودن، به‌طور کامل تخلیه کند و شما را زمین‌گیر کند.

آماده‌سازی برای جراحی سیستم برق

قبل از اینکه دست به آچار شوید و کابل باتری را باز کنید، باید شرایط را برای تست آماده کنید. بزرگترین اشتباهی که اکثر رانندگان و حتی برخی برق‌کاران انجام می‌دهند، عجله کردن در این مرحله است.

کامپیوترهای خودروهای سنگین امروزی، شبیه به لپ‌تاپ هستند؛ وقتی سوئیچ را می‌بندید، بلافاصله خاموش نمی‌شوند، بلکه وارد مرحله‌ای به نام Shutdown می‌شوند تا اطلاعات را ذخیره کنند. در برخی مدل‌های پیشرفته کامیون مثل ولوو FH500 یا اسکانیا سری S، این پروسه ممکن است بین ۲۰ تا ۴۰ دقیقه طول بکشد تا تمام یونیت‌ها (ECUها) کاملا به خواب بروند.

یک ترفند حرفه‌ای برای این مرحله وجود دارد و آن این‌که جعبه فیوز اکثر کامیون‌ها در سمت شاگرد و داخل داشبورد قرار دارد. برای دسترسی به فیوزها باید درب شاگرد باز باشد، اما باز بودن درب باعث روشن شدن چراغ سقفی و بیدار ماندن سیستم می‌شود.

راه حل چیست؟ درب را باز کنید و سپس با استفاده از بدنه یک پیچ‌گوشتی، زبانه قفل روی درب را به صورت دستی فشار دهید تا به حالت بسته درآید. با این کار، کامیون فکر می‌کند درب بسته است و چراغ‌ها را خاموش می‌کند.

همچنین مطمئن شوید که تمام مصرف‌کننده‌های جانبی را خاموش کرده‌اید. یخچال، اینورتر، شارژر فندکی موبایل و حتی پنل ضبط را جدا کنید. اگر سوئیچ قطع‌کن اضطراری دارید، فعلا آن را دست نزنید چون ما می‌خواهیم جریان عبوری از باتری‌ها را اندازه بگیریم. حالا سوئیچ را ببندید، ریموت را دور از خودرو بگذارید و حداقل ۳۰ دقیقه صبر کنید تا خودرو به خواب عمیق برود و آماده تست شود.

روش اتصال مولتی‌متر برای تست عملی

حالا که خودرو خوابیده است، نوبت به استفاده از مولتی‌متر می‌رسد. سلکتور دستگاه را روی حالت اندازه‌گیری جریان مستقیم (DC Amps) قرار دهید. دقت کنید که پراب (سیم) قرمز رنگ مولتی‌متر را حتما در سوکت مخصوص ۱۰A یا ۲۰A قرار دهید، نه سوکت میلی‌آمپر؛ زیرا ممکن است جریان اولیه بالا باشد و فیوز داخلی دستگاه بسوزد.

برای تست نشتی، ما باید مولتی‌متر را در مسیر جریان قرار دهیم (اتصال سری). برای این کار، ابتدا کابل منفی (اتصال بدنه) یکی از باتری‌ها را باز کنید. چرا منفی؟ چون باز کردن قطب منفی ایمن‌تر است و اگر آچار شما تصادفا به بدنه فلزی یا شاسی بخورد، جرقه و اتصالی رخ نمی‌دهد.

حالا یک سر پراب مولتی‌متر (مشکی) را به قطب منفی باتری و سر دیگر (قرمز) را به کابل ضخیمی که از باتری جدا کرده‌اید، وصل کنید. در این حالت، برق خودرو برای رسیدن به بدنه، مجبور است از داخل دستگاه مولتی‌متر شما عبور کند و دستگاه می‌تواند مقدار جریان را بشمارد.

هشدار مهم: زمانی که مولتی‌متر به این روش وصل است، به هیچ وجه استارت نزنید و چراغ‌های اصلی (نور بالا/پایین) را روشن نکنید. جریان مصرفی استارت یا چراغ‌ها بسیار بیشتر از ۱۰ آمپر است و این کار باعث سوختن فوری فیوز مولتی‌متر و احتمالا ذوب شدن سیم‌های آن می‌شود.

در این لحظه به صفحه نمایش نگاه کنید. اگر عدد نشان داده شده کمتر از ۰.۰۵ تا ۰.۱ آمپر (۵۰ تا ۱۰۰ میلی‌آمپر) بود، تبریک می‌گویم، سیستم برق تریلر یا کامیون شما سالم است و احتمالا مشکل از خودِ باتری‌ها یا دینام است که خوب شارژ نمی‌کند. اما اگر عدد بالایی دیدید (مثلا ۰.۵۰ یا ۱.۰۰ آمپر)، یعنی برق‌ دزدی وجود دارد و باید مانند یک کارآگاه خبره وارد بررسی سیستم‌ها شوید که در بخش بعدی توضیح می‌دهیم.

نحوه پیدا کردن مجرم اصلی برق دزدی

زمانی که مولتی‌متر عدد بالایی (مثلا ۱ آمپر) را نشان می‌دهد، یعنی جریانی در حال فرار است. اما این جریان به کدام قسمت می‌رود؟ روش استاندارد برای فهمیدن این موضوع، تست کشیدن فیوز است. در حالی که مولتی‌متر هنوز وصل است و عدد جریان را نشان می‌دهد، به سراغ جعبه فیوز بروید.

شروع کنید فیوزها را یکی‌ یکی و با آرامش بیرون بکشید. پس از بیرون کشیدن هر فیوز، چند ثانیه به صفحه نمایش مولتی‌متر نگاه کنید.

• حالت اول: اگر عدد تغییری نکرد، یعنی مشکل از آن مدار نیست. فیوز را سر جایش بگذارید و سراغ بعدی بروید.
• حالت دوم (لحظه کشف): اگر با کشیدن یک فیوز خاص، ناگهان عدد آمپر افت کرد و به حد نرمال (زیر ۰.۰۵) رسید، شما دزد را پیدا کردید.

حالا به دفترچه راهنمای فیوزهای کامیون یا نقشه روی درب جعبه فیوز نگاه کنید تا ببینید آن فیوز مربوط به کدام بخش است. مثلا اگر فیوز مربوط به سیستم صوتی یا چراغ‌های داخلی بود، متوجه می‌شوید که ایراد در آن بخش نهفته است.

گاهی اوقات ممکن است مشکل از رله‌ها باشد؛ پس اگر با کشیدن فیوزها به نتیجه نرسیدید، رله‌های داخل جعبه فیوز را هم یکی‌یکی تست کنید. لمس کردن رله‌ها هم کمک می‌کند؛ رله‌ای که در حالت خاموش بودن ماشین گرم باشد، قطعا در حال مصرف برق است.

متهمان همیشگی برق دزدی در خودروهای سنگین

تجربه نشان داده که در ۹۰ درصد موارد، برق‌ دزدی خودروهای سنگین زیر سر چند قطعه خاص است. قبل از اینکه کل سیم‌کشی کشنده را باز کنید، اول سراغ این متهمان بروید:

۱. GPS و ردیاب ماهواره‌ای: این شایع‌ترین علت در ناوگان‌های حمل‌ونقل است. ردیاب‌ها معمولا برق مستقیم دارند. اگر دستگاه قدیمی شده باشد یا آنتن ‌دهی ضعیفی داشته باشد، مدام تلاش می‌کند به دکل مخابراتی وصل شود و این تلاش باتری را می‌بلعد.

۲. تجهیزات رفاهی و تزیینی (افترمارکت): سیستم‌های صوتی آمپلی ‌فایر، اینورترهای برق (مبدل ۲۴ به ۲۲۰) و یخچال‌های غیر فابریک که مستقیما به باتری وصل شده‌اند، مظنونین اصلی هستند. بسیاری از رانندگان کامیونت برای نصب ضبط یا بخاری درجا، سیم‌کشی فابریک را دستکاری می‌کنند و برق را از جایی می‌گیرند که با بستن سوئیچ قطع نمی‌شود.

۳. دینام (آلترناتور): شاید عجیب به نظر برسد، اما قطعه‌ای که وظیفه شارژ را دارد، می‌تواند دزد برق هم باشد، داخل دینام قطعاتی به نام دیود وجود دارد که مثل شیر یک‌ طرفه عمل می‌کنند. اگر این دیودها بسوزند، برق باتری در جهت عکس به داخل سیم‌پیچ دینام برمی‌گردد و تخلیه می‌شود.

تست سریع: صبح اول وقت، قبل از استارت زدن، دستتان را روی بدنه دینام بگذارید. اگر بدنه دینام گرم بود (در حالی که موتور سرد است)، شک نکنید که دیودهای دینام سوخته‌اند و برق‌ دزدی دارد.

۴. چراغ‌های مخفی: گاهی اوقات کلید چراغ داشبورد یا چراغ‌های داخل کمد خواب خراب می‌شود و لامپ داخل محفظه روشن می‌ماند. چون درب بسته است، شما نور را نمی‌بینید، اما آن لامپ کوچک در طول شب آرام‌ آرام باتری را ضعیف می‌کند.

جمع‌بندی و کلام آخر؛ پیشگیری بهتر از هل دادن است!

در این مقاله آموختیم که هر خالی شدن باتری، لزوما به معنای پایان عمر آن نیست. گاهی اوقات باتری‌های نازنین شما قربانی یک مصرف‌ کننده مخفی یا همان نشتی جریان می‌شوند که شبانه شیره جان آن‌ها را می‌کشد.

یادگیری مهارت کار با مولتی‌متر و انجام تست کشیدن فیوز، نه تنها شما را از هزینه‌های چند ده میلیونی خرید باتری بی‌مورد نجات می‌دهد، بلکه اعتماد‌به‌نفس شما را به عنوان یک راننده حرفه‌ای بالا می‌برد. در دنیای ماشین‌های سنگین، تفاوت بین یک راننده معمولی و یک راننده ممتاز، در همین جزئیات فنی و توانایی پیشگیری از خرابی‌هاست.

به عنوان آخرین توصیه، استفاده از قطع‌کن اصلی را جدی بگیرید. اگر قرار است کامیون یا تریلر خود را برای بیش از ۲ یا ۳ روز پارک کنید، حتما برق اصلی را قطع کنید. اما یک نکته طلایی را فراموش نکنید؛ در کامیون‌های یورو ۴ و ۵ که سیستم ادبلو (AdBlue) دارند، هرگز بلافاصله پس از خاموش کردن موتور، قطع‌کن را نزنید. حدود ۵ دقیقه صبر کنید تا پمپ ادبلو مایع را از مسیرها تخلیه کند و کامپیوترها خاموش شوند؛ سپس برق را قطع کنید تا از کریستال زدن در سیستم سوخت‌رسانی جلوگیری شود.

حالا نوبت شماست که تجربیات خود را با ما در میان بگذارید. آیا تا به حال پیش آمده که باتری نو بخرید و ببینید باز هم ماشین صبح‌ها روشن نمی‌شود؟ آیا تجربه تلخ پیدا نکردن منبع برق ‌دزدی و ماندن در جاده را داشته‌اید؟ کدام قطعه در کامیونت شما باعث این مشکل شده بود؟ سوالات فنی و تجربیات خود را در بخش نظرات بنویسید تا همکاران ما پاسخگوی شما باشند.