چک لیست ایمنی پیش از ورود به مناطق کویری و بیابانی
زمان تقریبی مطالعه 10 دقیقه
0
پسندیدمتصور کنید بار حساسی را حمل میکنید و در میانهی یک جاده کویری یا در اوج ترافیک کاری پایان سال، ناگهان موتور خاموش میشود یا صدای خرد شدن دیفرانسیل به گوش میرسد. این سناریو، کابوس هر راننده و مدیر ناوگانی است.
خرابیهای ناگهانی نه تنها هزینه تعمیرات سنگین و بکسل را روی دستتان میگذارد، بلکه با خواباندن ماشین، درآمد شما را قطع میکند و اعتبار شما را نزد صاحب بار خدشهدار میسازد. اما راز شرکتهای حملونقل موفق و بزرگ برای جلوگیری از این فاجعه چیست؟
پاسخ ساده است، آنها منتظر خرابی نمیمانند، بلکه با برنامهریزی دقیق به استقبال آن میروند. نگهداری صحیح، هزینه نیست؛ بلکه سرمایهگذاری برای خرید آرامش و حفظ جریان درآمد است.
تدوین یک برنامه نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه (PM) دقیق، مرز باریک بین یک ناوگان سودده و منظم با یک کسبوکار پرخرج و آشفته است. در این مقاله از پایه یک، قصد داریم به طور کامل و تخصصی بررسی کنیم که سیستم PM چیست، چرا وجود آن برای بقای کسبوکارتان حیاتی است و چگونه میتوانید بسته به نوع کارکرد ماشینهایتان، یک برنامه سرویس اختصاصی تدوین کنید.
نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه (PM) دقیقا چیست؟
نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه که در اصطلاح فنی و مدیریتی به آن PM (مخفف Preventive Maintenance) گفته میشود، مجموعهای از فعالیتهای برنامهریزی شده و منظم است که هدف اصلی آن جلوگیری از وقوع خرابیهای ناخواسته است.
بسیاری از افراد و حتی برخی رانندگان قدیمی به اشتباه تصور میکنند که PM فقط به معنای تعویض روغن موتور و فیلترها در زمان مشخص است؛ اما این دیدگاه بسیار محدود است و تنها نوک کوه یخ را میبیند.
یک برنامه PM استاندارد و اصولی، شامل بازرسیهای دورهای، تنظیمات دقیق فنی، روانکاری نقاط گریسخور، تمیزکاری و تعویض قطعات مصرفی پیش از رسیدن به نقطه فرسودگی کامل است. برای درک عمیقتر موضوع، باید بدانید که در مدیریت فنی کامیون و ماشینهای سنگین، سه رویکرد اصلی وجود دارد:
- رویکرد اول «تعمیرات واکنشی» (Run-to-Failure) است؛ یعنی تا وقتی ماشین خراب نشده و در جاده نمانده، به آن دست نزنیم. این روش شاید در کوتاهمدت ارزان به نظر برسد، اما در بلند مدت به دلیل خرابیهای زنجیرهای، پرهزینهترین روش است.
- رویکرد دوم همان PM است که ما به دنبال آن هستیم؛ یعنی سرویس ماشین بر اساس زمان یا کارکرد مشخص، فارغ از اینکه ماشین سالم به نظر میرسد یا خیر.
- رویکرد سوم تعمیرات آیندهنگر (Predictive Maintenance) نام دارد. در این روش، برخلاف PM که بر اساس زمان یا کیلومتر عمل میکند، تصمیمگیری بر اساس وضعیت واقعی قطعه انجام میشود.
ما در این مطلب صرفا به بررسی مزایا و ویژگیهای رویکرد دوم میپردازیم و با سایر رویکردها کاری نداریم.
چرا تدوین برنامه PM حیاتی است؟
شاید در نگاه اول، توقف ماشین برای انجام سرویسهای دورهای نوعی ضرر مالی به نظر برسد، اما آمارها عکس این موضوع را ثابت میکنند. مهمترین مزیت PM، کاهش زمان توقفهای برنامهریزی نشده است.
وقتی شما طبق برنامه یک شیلنگ فرسوده را در گاراژ خود تعویض میکنید، شاید یک ساعت زمان ببرد؛ اما پاره شدن همان شیلنگ در جاده میتواند ماشین را ۲۴ ساعت متوقف کند. PM به شما اجازه میدهد زمان سرویس را خودتان انتخاب کنید، نه اینکه خرابی ماشین زمان را به شما دیکته کند.
مزیت دوم، ایمنی و رعایت قوانین است؛ حادثه هیچ وقت خبر نمیکند، فرض کنید یکی از کشنده های شما در مسیری با ترافیک زیاد دچار نقص فنی در بخش ترمز شد و حادثهای رخ میدهد. داشتن سوابق معتبر و ثبت شده PM، در بازرسیهای پلیس راه و حتی در صورت بروز حوادث و درگیر شدن با شرکتهای بیمه، یک سند قانونی برای راننده و مالک ناوگان محسوب میشود که نشاندهنده مسئولیت پذیری آنهاست و از بستن جریمههای سنگین جلوگیری میکند.
علاوه بر این، نگهداری پیشگیرانه تاثیر مستقیمی بر کاهش مصرف سوخت دارد. فیلتر هوای تمیز، باد لاستیک تنظیم شده و انژکتورهای کالیبره شده، همگی باعث میشوند موتور با راندمان بالاتری کار کند.
همچنین، زمانی که قصد نوسازی ناوگان را داشته باشید، خریداران حرفهای بابت ماشینی که سوابق سرویس کامل و مدونی دارد، پول بسیار بیشتری پرداخت میکنند. بنابراین PM پول نقد است که هم در زمان کار و هم در زمان فروش به جیب شما باز میگردد.
تدوین برنامه بر اساس نوع ماموریت و شرایط کاری
یکی از بزرگترین اشتباهات در مدیریت ناوگان، استفاده از یک نسخه واحد برای تمام ماشینهاست. برنامه سرویس باید بر اساس سختی کار و نوع کاربری خودرو تدوین شود. به طور کلی در استانداردهای جهانی، کاربریها به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
- دسته اول، کاربری جادهای (On-Highway) است؛ در این حالت، ماشین مسافتهای طولانی را با سرعت تقریبا ثابت طی میکند. استهلاک موتور و گیربکس در این حالت به دلیل کارکرد روان و خنککاری مناسب، نسبتا کمتر است و فواصل تعویض روغن میتواند طولانیتر باشد، اما تمرکز اصلی باید روی لاستیکها و سیستم تعلیق باشد.
- دسته دوم، کاربری شهری و توزیع (City/Delivery) است که اغلب شامل کامیونتها و ماشینهای پخش مویرگی میشود. این خودروها شاید کیلومتر کمی طی کنند، اما شرایط کاری آنها بسیار سختتر از کشندههای جادهای است. ترمزهای مکرر، تعویض دندههای مداوم، درجا کار کردن در ترافیک و خاموش و روشن شدنهای پیدرپی، فشار زیادی به استارت، کلاچ، ترمز و سیستم خنککاری وارد میکند. برای این دسته، معیار کیلومتر گمراهکننده است و فواصل سرویس باید بسیار کوتاهتر در نظر گرفته شود.
- دسته سوم، کاربری کارگاهی و معدنی (Vocational) است. این سختترین شرایط ممکن برای یک ماشین سنگین است. کمپرسیها، میکسرها و ماشینهای راهسازی که در محیطهای پر از گرد و غبار، گلولای و با بارهای فوق سنگین کار میکنند، نیاز به یک برنامه PM سفت و سخت دارند. در اینجا اولویت اصلی با سیستم فیلتراسیون (بهویژه فیلتر هوا)، گریسکاری مکرر مفاصل شاسی و بازدید اکسلها و فنرهاست.
سادهتر بگوییم؛ اگر یک کشنده جادهای هر ۳۰ هزار کیلومتر سرویس میشود، یک ماشین معدنی شاید نیاز داشته باشد هر ۲۵۰ ساعت کارکرد (بدون توجه به کیلومتر) سرویس کامل دریافت کند.
تدوین برنامه بر اساس کارکرد کیلومتر یا ساعت؟
یکی از چالشهای اصلی در تدوین برنامه نگهداری، انتخاب معیار صحیح برای سنجش زمان سرویس است. روش سنتی و رایج، نگاه کردن به کیلومتر شمار است. این روش برای کشندههای ترانزیتی که در جادههای کفی با دنده سبک حرکت میکنند، کاملاً منطقی و دقیق است.
اما وقتی پای کامیونهایی به میان میآید که درجا کار میکنند یا در ترافیک شهری گرفتار میشوند، کیلومتر شمار یک معیار فریبنده و خطرناک خواهد بود. در واقع موتور خودرو تفاوتی بین کیلومتر طی شده و ساعت کارکرد قائل نیست؛ آنچه برای موتور اهمیت دارد، تعداد دور میللنگ، حرارت تولید شده و چرخههای احتراق است که باعث اکسید شدن روغن و استهلاک قطعات میشود.
برای خودروهایی که دارای تجهیزات جانبی متصل به موتور (PTO) هستند، مانند میکسرها، جرثقیلها یا خودروهای حمل زباله و همچنین برای کامیونتهای پخش که ساعات زیادی را در ترافیک میگذرانند، معیار طلایی ساعت کارکرد موتور است.
کارشناسان فنی معتقدند هر یک ساعت کارکرد درجا، معادل طی کردن مسافتی بین ۴۰ تا ۵۰ کیلومتر استهلاک ایجاد میکند. بنابراین اگر رانندهای دارید که برای گرم ماندن در زمستان یا خنک شدن در تابستان ساعتها موتور را روشن میگذارد، یا یخچالی که نیروی خود را از موتور میگیرد، باید کیلومتر تعویض روغن را فراموش کنید و بر اساس ساعت کارکرد یا ترکیبی از هر دو، برنامه سرویس را تنظیم نمایید تا از لجن بستن موتور جلوگیری کنید.
آشنایی با سطوح سرویس PM
برای اینکه برنامه نگهداری و تعمیرات نظم داشته باشد و باعث خواب طولانی مدت خودرو نشود، آن را به سطوح مختلفی تقسیمبندی میکنند. این سطوح معمولا با حروف الفبای انگلیسی (A, B, C, D) نامگذاری میشوند و از بازرسیهای سبک تا تعمیرات سنگین را پوشش میدهند:
- سرویس سطح A (بازرسی ایمنی): این سطح سبکترین و پرتکرارترین نوع سرویس است که بین دو سرویس روغن انجام میشود (مثلا هر ۵۰۰۰ کیلومتر یا قبل از هر سفر طولانی). هدف سرویس A، بررسی ایمنی و عملکردی است. در این مرحله، مکانیک یا راننده مواردی مثل عملکرد چراغها، وضعیت برف پاککنها، سطح مایعات، نشتیهای ظاهری و تنظیم باد لاستیکها را چک میکند. این سرویس زمان توقف بسیار کوتاهی دارد اما نیمی از مشکلات را پیش از وقوع شناسایی میکند.
- سرویس سطح B (سرویس دورهای): این سطح متداولترین نوع سرویس PM است که اغلب با زمان تعویض روغن و فیلترها همزمان میشود. در سرویس B، علاوه بر تمام کارهای سرویس A، روغن موتور و فیلترهای روغن و گازوئیل تعویض میشوند. نکته مهم در این سطح، انجام گریسکاری کامل شاسی و مفاصل، بررسی غلظت ضد یخ و اتصال دستگاه دیاگ برای خواندن کدهای خطای احتمالی کامپیوتر خودرو است.
- سرویس سطح C (سرویس سالانه/عمقی): این سرویس معمولاً سالی یکبار یا هر ۱۰۰ هزار کیلومتر انجام میشود و بسیار جامعتر است. در سرویس C، علاوه بر موارد سطح A و B، قطعاتی بازرسی میشوند که نیاز به دمونتاژ جزئی دارند. تنظیم سوپاپها (فیلرگیری)، بررسی دقیق سیستم تعلیق، بازرسی محورهای تریلر، چک کردن سیستم ترمز بادی و سوپاپهای آن و تعویض فیلتر خشککن باد در این مرحله انجام میشود. این سرویس حکم یک چکاپ کامل پزشکی برای ماشین را دارد.
- سرویس سطح D (بازسازی و نوسازی): این سطح مربوط به کارهای سنگین و دورهای طولانی مدت است. تعویض روغن گیربکس و دیفرانسیل، تعویض تسمهها و شیلنگهای رادیاتور و اینترکولر به صورت پیشگیرانه، سرویس کامل توپی چرخها و بازدید بلبرینگها در این دسته قرار میگیرد. انجام منظم سرویس D تضمین میکند که قوای محرکه اصلی خودرو تا سالها بدون نیاز به تعمیر اساسی کار کند.
نقش راننده و چکلیستهای روزانه در یک برنامه پیشگیرانه اصولی
بهترین نرمافزارهای مدیریت ناوگان و ماهرترین مکانیکها هم نمیتوانند جایگزین هوشیاری راننده شوند. واقعیت این است که راننده، خط مقدم جبهه نگهداری است. اوست که لرزش غیر عادی فرمان را حس میکند، بوی داغ شدن لنتها را متوجه میشود و تغییر صدای توربوشارژر را میشنود.
در سیستمهای استاندارد مدیریت ناوگان، مفهومی به نام DVIR (گزارش بازرسی وسیله نقلیه توسط راننده) وجود دارد که پر کردن آن باید به یک عادت روزانه تبدیل شود. این گزارش شامل دو مرحله حیاتی است: بازدید قبل از سفر (Pre-trip) و بازدید بعد از سفر (Post-trip).
در بازدید قبل از سفر، راننده باید با یک دور زدن ساده دور ماشین، وضعیت ظاهری لاستیکها، نشتیهای احتمالی زیر موتور و سلامت چراغها را چک کند. اما بازدید بعد از سفر حتی مهمتر است؛ زیرا در پایان روز کاری، قطعات گرم هستند و ایرادات خود را بهتر نشان میدهند.
راننده باید هرگونه مورد مشکوکی را، هرچند کوچک، در فرم مخصوص یا اپلیکیشن شرکت ثبت کند. فرهنگسازی این موضوع که گزارش دادن ایراد به معنای کار اضافی نیست، بلکه تضمین ایمنی فرداست، وظیفه مدیران فنی است. اگر راننده یک کامیون یا کامیونت نسبت به صدای تقتق چرخ بیتفاوت باشد، سرویسهای دورهای A و B هم نمیتوانند جلوی بریدن چرخ در اتوبان را بگیرند.
پیشگیری، تنها راه بقا در بازار رقابتی
در بازار پر نوسان حملونقل، جایی که قیمت قطعات و دستمزدها روزبهروز افزایش مییابد، حاشیه سود شما رابطه مستقیمی با سلامت ناوگانتان دارد. تدوین یک برنامه PM دقیق بر اساس نوع ماموریت و شرایط کاری، دیگر یک انتخاب لوکس نیست، بلکه شرط بقای کسبوکار شماست.
همانطور که در این مقاله بررسی کردیم، تفاوت بین یک شرکت موفق و یک شرکت ورشکسته، اغلب در نحوه مدیریت داراییهایشان نهفته است؛ اولی قبل از خرابی هزینه میکند و دومی بعد از خرابی و توقف کار، مجبور به پرداخت هزینههای چند برابری میشود.
فراموش نکنید که هدف نهایی PM، تبدیل کردن فرایند نگهداری از یک بحران پیشبینی نشده به یک روال عادی روزمره است. فرقی نمیکند یک ناوگان بزرگ از کشندههای بهروز داشته باشید یا چند تریلر قدیمی؛ با اجرای صحیح سطوح سرویس و جدی گرفتن گزارشهای رانندگان، میتوانید عمر مفید سرمایه خود را سالها افزایش دهید.
شما برای مدیریت سرویسهای دورهای ناوگان خود از چه روشی استفاده میکنید؟ آیا هنوز به دفترچههای کاغذی و حافظه رانندگان متکی هستید یا از نرمافزارهای مدیریت تعمیرات استفاده میکنید؟ تجربیات و چالشهای خود را در بخش نظرات با ما در میان بگذارید.
این مطلب توسط تیم کارشناسان سایت پایه یک نوشته شده است.
پشت هر مطلب در وبلاگ پایه یک، کار تیمی است؛ خبرنگار میدانی، کارشناس فنی و پژوهشگر محتوا. از مقایسهٔ جزئیات تا راهنمای انتخاب بهترینهای انواع کامیون و کامیونت، راهنمای لوازم و قطعات خودروهای سنگین و... ما به تصمیمهای روزمره سنگین سواران کمک میکنیم. کلیک کنید تا با نویسندگان ما بیشتر آشنا شوید.
آیا این مقاله را دوست داشتید ؟
0
پسندیدم
در حال حاضر هیچ نظر یا دیدگاهی ثبت نشده است. شما میتوانید اولین نفری باشید که دیدگاه یا نظر خود را برای ما ارسال میکنید.